Ο ερευνητής του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο Terra Voices για την ψηφιακή αρχαιολογία, την τεχνητή νοημοσύνη και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Στο επίκεντρο βρίσκεται μια κρίσιμη διάκριση: η τεχνολογία μπορεί να εντοπίζει ίχνη, αλλά η κατανόηση του παρελθόντος απαιτεί ερωτήματα, τεκμηρίωση και ανθρώπινη κρίση.
Μια ασυνήθιστη γραμμή σε δορυφορική εικόνα μπορεί να είναι η αρχή μιας αρχαιολογικής έρευνας. Δεν είναι ακόμη η ιστορία ενός οικισμού. Ανάμεσα στην αναγνώριση ενός σχήματος και στην κατανόηση των ανθρώπων που ενδεχομένως το δημιούργησαν, μεσολαβεί η δουλειά του ερευνητή.
Αυτή η απόσταση διατρέχει τη συζήτηση με τον Γιώργο Μαλαπέρδα στο Terra Voices. Ο περιβαλλοντολόγος και χαρτογράφος, με ειδίκευση στα Γεωγραφικά Συστήματα Πληροφοριών και στην τηλεπισκόπηση, περιγράφει τις δυνατότητες της ψηφιακής αρχαιολογίας χωρίς να υποστηρίζει ότι ένας αλγόριθμος μπορεί να υποκαταστήσει την ιστορική ερμηνεία.
«Πάντα πρέπει να ξεκινάμε από το αρχαιολογικό ερώτημα», επιμένει. Σε μια εποχή που η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη συχνά αρχίζει και τελειώνει στις δυνατότητες του εργαλείου, η επισήμανση επαναφέρει το ζητούμενο: τι θέλουμε να μάθουμε και ποια στοιχεία θα μας επιτρέψουν να το υποστηρίξουμε;
Από τη θέση ενός ευρήματος στις επιλογές μιας κοινωνίας
Για τον Μαλαπέρδα, η ψηφιακή μετάβαση διευρύνει την αρχαιολογική μέθοδο. Η επιτόπια παρατήρηση και η ανασκαφή παραμένουν θεμελιώδεις. Εκείνο που αλλάζει είναι η δυνατότητα σύνδεσης πληροφοριών που παλαιότερα ήταν δυσκολότερο να εξεταστούν μαζί.
Τα GIS συνδέουν τη θέση ενός ευρήματος με την περιγραφή του, το ανάγλυφο και άλλα χαρακτηριστικά του περιβάλλοντος. Έτσι, η έρευνα μπορεί να περάσει από το «πού βρίσκεται» στο «γιατί βρίσκεται εκεί». Η ορατότητα μιας θέσης ή η σχέση της με το ευρύτερο τοπίο γίνονται ερωτήματα για την οργάνωση της ζωής.
Η εφαρμογή ARCH_DATA, που ανέπτυξε ο ίδιος για την καταγραφή δεδομένων πεδίου, δείχνει μια λιγότερο θεαματική αλλά ουσιαστική πλευρά της αλλαγής. Η γεωγραφική πληροφορία συνδέεται με την περιγραφή και τη φωτογραφία του ευρήματος σε μια οργανωμένη βάση δεδομένων. Η αξία βρίσκεται στη συνεπή τεκμηρίωση, στη μείωση των λαθών και στη δυνατότητα να χρησιμοποιηθεί η πληροφορία από όλη την ερευνητική ομάδα.
Στην ίδια κατεύθυνση εντάσσεται το προβλεπτικό μοντέλο MTC, με εφαρμογές στη Μεσσηνία και στην κοιλάδα του Σπερχειού. Εξετάζει χαρακτηριστικά του τοπίου για να υποδείξει περιοχές ενδιαφέροντος. Η πρόβλεψη προσανατολίζει την έρευνα· η αξιολόγησή της απαιτεί αρχαιολογικά τεκμήρια (iansa.eu).
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν καταργεί την ανάγκη ελέγχου
Δορυφόροι, drones και τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους. Οι δορυφορικές εικόνες καλύπτουν μεγάλες εκτάσεις, τα drones προσφέρουν λεπτομερέστερες αποτυπώσεις και οι μέθοδοι μηχανικής μάθησης βοηθούν στην αναγνώριση μοτίβων μέσα σε μεγάλους όγκους δεδομένων.
Ο Μαλαπέρδας αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στη Δήλο. Εκεί, δημοσιευμένη έρευνα αξιοποίησε βαθιά μάθηση για την αναγνώριση αρχιτεκτονικών καταλοίπων σε δορυφορικές εικόνες. Το παράδειγμα αφορά τη χαρτογράφηση δομών σε γνωστό αρχαιολογικό χώρο, όχι μια μηχανή που «ανακάλυψε» μόνη της μια χαμένη πόλη (mdpi.com).
Η διάκριση είναι σημαντική για τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζουμε την επιστήμη. Μια ένδειξη μπορεί να αποδειχθεί αρχαιολογικά ενδιαφέρουσα ή να έχει άλλη εξήγηση. Ένα ψηφιακό αποτέλεσμα χρειάζεται έλεγχο, συσχέτιση με άλλες πηγές και αξιολόγηση στο πεδίο.
Αυτό δεν μειώνει την αξία της τεχνολογίας. Δείχνει πού ακριβώς βρίσκεται: στην καλύτερη προετοιμασία της έρευνας και στη δυνατότητα εξέτασης περισσότερων στοιχείων. Η ταχύτητα της επεξεργασίας δεν αρκεί, αν το τελικό συμπέρασμα δεν μπορεί να ελεγχθεί.
Η προστασία αρχίζει πριν από τη ζημιά
Ένα από τα πιο ουσιαστικά σημεία της συνέντευξης αφορά όσα μπορούμε να προλάβουμε. Ο Μαλαπέρδας περιγράφει τη μετάβαση από την αντιμετώπιση μιας καταστροφής στη συστηματική παρακολούθηση των κινδύνων.
Πυρκαγιές, πλημμύρες, διάβρωση και αλλαγές χρήσεων γης μεταβάλλουν το περιβάλλον των μνημείων. Η σύγκριση δεδομένων διαφορετικών χρονικών περιόδων μπορεί να βοηθήσει στον έγκαιρο εντοπισμό απειλών και στην ιεράρχηση παρεμβάσεων.
Το ζήτημα γίνεται ιδιαίτερα πρακτικό όταν οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν για τα πάντα. Ποιος χώρος χρειάζεται άμεση προστασία; Ποια μεταβολή απαιτεί επιτόπιο έλεγχο; Πού πρέπει να προηγηθεί μια παρέμβαση;
Εδώ βρίσκεται και η δημόσια ευθύνη. Ένας χάρτης κινδύνου έχει αξία όταν οδηγεί σε αποφάσεις, χρηματοδότηση και δράση. Η ψηφιοποίηση δεν μπορεί να λειτουργεί ως άλλοθι αδράνειας. Η τεκμηρίωση ενός μνημείου δεν ισοδυναμεί με τη διασφάλιση της επιβίωσής του.
Οι ναοί ως ερώτημα για τον χρόνο και την κοινότητα
Η αναφορά στο ευρωπαϊκό έργο FEAST δείχνει πώς ο συνδυασμός επιστημών μπορεί να ανοίξει διαφορετικά ερευνητικά ερωτήματα. Το έργο, στο οποίο συνεργάζεται με την Ilaria Cristofaro, συνδέει την αρχαιολογική έρευνα με την αστρονομία και τη μελέτη του προσανατολισμού αρχαίων ναών.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο πιθανός συσχετισμός της θέσης τους ως προς τον ουρανό με τον χρόνο τέλεσης εορτών, ιδιαίτερα στα ελληνικά ιερά της Μεγάλης Ελλάδας. Το ζητούμενο είναι να διερευνηθεί πώς οργανωνόταν ο λατρευτικός χρόνος και τι σήμαινε για τις κοινότητες (cordis.europa.eu).
Μια πιθανή αστρονομική ευθυγράμμιση, βεβαίως, δεν αρκεί από μόνη της για να αποδείξει την πρόθεση των κατασκευαστών. Χρειάζεται να εξεταστεί μαζί με τη χρονολόγηση, την τοπογραφία και τις υπόλοιπες μαρτυρίες. Το ενδιαφέρον βρίσκεται σε αυτή τη συνδυαστική ανάγνωση: το μνημείο εξετάζεται ως μέρος μιας κοινωνικής ζωής, όχι μόνο ως αρχιτεκτονικό κατάλοιπο.
Το μέλλον χρειάζεται ερευνητές που ξέρουν να ρωτούν
Για την Ελλάδα, ο Μαλαπέρδας αναγνωρίζει πρόοδο, αλλά και σημαντικά περιθώρια αξιοποίησης των ψηφιακών μεθόδων. Η θέση του δεν εξαντλείται στην αγορά εξοπλισμού. Δίνει βάρος στη συνεργασία επιστημόνων που φέρνουν διαφορετικές γνώσεις στο ίδιο ερώτημα.
Η συμβουλή προς τους νεότερους είναι αντίστοιχη: να μη φοβούνται την τεχνολογία, να μην τη μετατρέπουν σε αυτοσκοπό και να διατηρούν επαφή με το πεδίο. Η εξοικείωση με ένα λογισμικό δεν απαλλάσσει τον ερευνητή από την ανάγκη να καταλαβαίνει τι μετρά και τι μπορεί να συμπεράνει.
Όταν μιλά για τη δική του διαδρομή, επιστρέφει τελικά στους φοιτητές. Στους ανθρώπους που, χρόνια αργότερα, αναγνωρίζουν ότι κάτι που έμαθαν τούς βοήθησε στην εργασία τους. Η αναφορά αυτή δίνει συγκεκριμένο περιεχόμενο στην καταληκτική του σκέψη: «Η αρχαιολογία του μέλλοντος δεν θα είναι λιγότερο ανθρώπινη επειδή θα είναι περισσότερο τεχνολογική».
Το κριτήριο της προόδου, λοιπόν, δεν μπορεί να είναι μόνο πόσα δεδομένα συλλέγουμε ή πόσο πειστική είναι μια αναπαράσταση. Είναι αν μπορούμε να εξηγήσουμε καλύτερα τις ζωές που άφησαν αυτά τα ίχνη και να προστατεύσουμε όσα μας επιτρέπουν ακόμη να τις μελετούμε.
Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση στο Terra Voices.