Αρχιραββίνος Izhak Dayan
Η τεχνητή νοημοσύνη μεταμορφώνει τον κόσμο μας. Μπορεί να αναλύει εκατομμύρια πληροφορίες, να μεταφράζει γλώσσες, να παράγει κείμενα, να αναγνωρίζει εικόνες και να επιλύει σύνθετα προβλήματα. Η παρουσία της γίνεται ολοένα και πιο έντονη στην εκπαίδευση, την ιατρική, την οικονομία και την καθημερινή ζωή.
Μπροστά σε αυτές τις εξελίξεις αναδύεται ένα θεμελιώδες ερώτημα: εάν μια μηχανή μπορεί να εκτελεί πολλές από τις εργασίες που κάποτε θεωρούνταν αποκλειστικά ανθρώπινες, τι είναι εκείνο που παραμένει μοναδικά ανθρώπινο;
Η εβραϊκή παράδοση μάς προσφέρει μια σημαντική απάντηση. Το βιβλίο της Γένεσης διδάσκει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε בְּצֶלֶם אֱלֹקִים (Μπετσέλεμ Ελοκίμ) — «κατ’ εικόνα του Θεού». Η αξία του ανθρώπου, επομένως, δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ευφυΐα, την παραγωγικότητα ή τις τεχνικές του ικανότητες. Κάθε ανθρώπινο ον διαθέτει εγγενή και αναφαίρετη αξιοπρέπεια.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μιμηθεί την ανθρώπινη γλώσσα, αλλά αυτό δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι διαθέτει ανθρώπινη συνείδηση, εσωτερική εμπειρία του πόνου, της ελπίδας ή της ηθικής ευθύνης. Μπορεί να γράψει ένα κείμενο για την αγάπη, αλλά ο άνθρωπος μπορεί πραγματικά να αγαπήσει, να θυσιαστεί για τον άλλον και να αισθανθεί τον πόνο ενός συνανθρώπου του.
1. Ευφυΐα και σοφία
Ο Ιουδαϊσμός κάνει μια σημαντική διάκριση μεταξύ γνώσης και σοφίας. Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει τεράστιο όγκο πληροφοριών, χωρίς να γνωρίζει πώς να τις αξιοποιήσει σωστά.
Ο βασιλιάς Σολομών δεν ζήτησε από τον Θεό πλούτο ή δύναμη. Ζήτησε לֵב שֹׁמֵעַ (Λεβ Σομέα) — «καρδιά που ακούει», δηλαδή καρδιά με κατανόηση και διάκριση, ώστε να μπορεί να κρίνει τον λαό με σοφία.
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παρέχει γρήγορες απαντήσεις, αλλά δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη σοφία που απαιτείται για την κατανόηση μιας ανθρώπινης κατάστασης σε όλη την πολυπλοκότητά της. Η αληθινή σοφία προϋποθέτει ταπεινότητα, ακρόαση και την ικανότητα να αναγνωρίζουμε τις συνέπειες των αποφάσεών μας.
2. Ηθική ευθύνη
Η Χαλάχα δεν περιορίζεται στο να προσδιορίζει τι είναι τεχνικά δυνατό. Εξετάζει επίσης τι επιτρέπεται, τι απαγορεύεται και τι είναι υποχρεωτικό.
Η τεχνολογία μπορεί να μας βοηθήσει να εκτελέσουμε ένα έργο, αλλά δεν μπορεί αυτομάτως να αποφασίσει για λογαριασμό μας τι είναι ηθικά ορθό. Ο άνθρωπος παραμένει υπεύθυνος για τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τα εργαλεία που ο ίδιος δημιουργεί.
Για παράδειγμα, όταν η τεχνητή νοημοσύνη χρησιμοποιείται στην ιατρική, πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη την προστασία της ιδιωτικότητας, τη συγκατάθεση του ασθενούς και την ευθύνη του ιατρού. Όταν χρησιμοποιείται στην εκπαίδευση, πρέπει να αναρωτηθούμε εάν πράγματι καλλιεργεί την ευφυΐα του μαθητή ή εάν τον ενθαρρύνει να σταματήσει να σκέφτεται ανεξάρτητα.
3. Η Χαλάχα και η ανθρώπινη λήψη αποφάσεων
Στον τομέα της Χαλάχα, η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο για την έρευνα των πηγών, τη σύγκριση κειμένων και την υποστήριξη της μελέτης της Τορά.
Ωστόσο, μια απάντηση που παράγεται από μια μηχανή δεν αποτελεί αυτομάτως αξιόπιστη χαλαχική απόφαση. Οι πηγές πρέπει να επαληθεύονται, το πλαίσιο στο οποίο εντάσσονται να γίνεται κατανοητό και οι συγκεκριμένες περιστάσεις κάθε περίπτωσης να λαμβάνονται υπόψη.
Η λήψη χαλαχικών αποφάσεων απαιτεί μελέτη, διάκριση και υπευθυνότητα και, όταν είναι απαραίτητο, διαβούλευση με έναν καταρτισμένο ποσέκ (posek), δηλαδή με αρμόδιο ερμηνευτή και αποφασίζοντα επί ζητημάτων της Χαλάχα. Η τεχνολογία μπορεί να υποστηρίζει τη μελέτη της Τορά, αλλά δεν πρέπει να μας απαλλάσσει από την προσωπική μας ευθύνη.
Οι Σοφοί μας διδάσκουν στο Pirkei Avot (Ηθική των Πατέρων), 1:17:
«Lo hamidrash hu ha’ikar, ela hama’aseh» — «Το ουσιώδες δεν είναι η μελέτη, αλλά η πράξη».
Η γνώση αποκτά την πραγματική της αξία όταν οδηγεί σε δίκαιη και ορθή πράξη.
4. Οι ανθρώπινες σχέσεις
Ο Ιουδαϊσμός τοποθετεί τις ανθρώπινες σχέσεις στο επίκεντρο της θρησκευτικής ζωής. Η επίσκεψη στους ασθενείς, η παρηγοριά των πενθούντων, η τιμή προς τους γονείς, η φιλοξενία των ξένων και η βοήθεια προς τους ανθρώπους που βρίσκονται σε ανάγκη είναι πράξεις που απαιτούν γνήσια ανθρώπινη παρουσία.
Μια μηχανή μπορεί να μας βοηθήσει να οργανώσουμε μια επίσκεψη ή να συντάξουμε ένα μήνυμα παρηγοριάς. Δεν μπορεί, όμως, να αντικαταστήσει την παρουσία εκείνου που κάθεται δίπλα σε έναν άνθρωπο που υποφέρει, κρατά το χέρι του και μοιράζεται μαζί του τη σιωπή.
Η τεχνολογία μπορεί να αναπαράγει λόγια συμπόνιας. Ο άνθρωπος μπορεί να μετατρέψει τη συμπόνια σε προσωπική δέσμευση.
5. Ο κίνδυνος να χάσουμε την ανθρωπιά μας
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος από την τεχνητή νοημοσύνη ίσως δεν είναι απλώς ότι οι μηχανές θα γίνουν πιο ευφυείς από τους ανθρώπους σε ορισμένους τομείς. Ίσως είναι επίσης ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι θα γίνουν λιγότερο ενεργοί, λιγότερο προσεκτικοί και λιγότερο υπεύθυνοι.
Εάν επιτρέψουμε στις μηχανές να σκέφτονται για εμάς, να αποφασίζουν για εμάς και να επικοινωνούν για λογαριασμό μας, ενδέχεται σταδιακά να χάσουμε ουσιώδεις ανθρώπινες ικανότητες: τον αναστοχασμό, την υπομονή, την προσπάθεια και τον διάλογο.
Ο Ιουδαϊσμός μάς διδάσκει ότι η πνευματική ανάπτυξη απαιτεί προσωπική προσπάθεια. Η Τεσουβά (Teshuvah), δηλαδή η μετάνοια και η επιστροφή στον Θεό, η προσευχή, η μελέτη της Τορά και η εκπλήρωση των μιτσβότ (mitzvot), δηλαδή των θρησκευτικών εντολών, δεν μπορούν να ανατεθούν ολοκληρωτικά σε μια μηχανή.
Συμπέρασμα
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να γίνει ολοένα ισχυρότερη και αποτελεσματικότερη. Το ουσιαστικό ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο μέχρι πού μπορεί να προχωρήσει η τεχνολογία. Πρέπει επίσης να αναρωτηθούμε:
Μέχρι πού μπορούν να προχωρήσουν οι άνθρωποι στην καλοσύνη, τη σοφία και την υπευθυνότητα;
Το μέλλον μας θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη δύναμη των μηχανών μας, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο θα επιλέξουμε να τις χρησιμοποιήσουμε.
Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να παραμείνει στην υπηρεσία της ανθρωπότητας. Και η ανθρωπότητα πρέπει να παραμείνει προσηλωμένη στην αλήθεια, τη δικαιοσύνη και τον Θεό.
Μια μηχανή μπορεί να υπολογίζει. Ο άνθρωπος μπορεί να δίνει νόημα.
Μια μηχανή μπορεί να αναπαράγει λέξεις. Ο άνθρωπος μπορεί να μιλά από την καρδιά.
Μια μηχανή μπορεί να μιμηθεί τη γνώση. Ο άνθρωπος καλείται να αναζητά τη σοφία.
Ίσως ακριβώς εδώ να βρίσκεται εκείνο που παραμένει μοναδικά ανθρώπινο.
Για το GRDiscovery