Το νερό που λιγοστεύει, η Μεσόγειος που θερμαίνεται και οι αποφάσεις που δεν μπορούν να αναβάλλονται. Ο ακαδημαϊκός Χρήστος Ζερεφός μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο Terra Voices για την κλιματική κρίση, την ευθύνη κυβερνήσεων και πολιτών και ένα ιστορικό παράδειγμα που δείχνει ότι η διεθνής δράση μπορεί να αποδώσει.

Στην πρώτη ερώτηση για τη σημαντικότερη αλλαγή που παρατηρεί έπειτα από δεκαετίες έρευνας, ο Χρήστος Ζερεφός δεν ξεκινά από ένα μακρινό σενάριο. Ξεκινά από το νερό.

Από τα υπόγεια αποθέματα που υποχωρούν, από το μεγαλύτερο βάθος στο οποίο αναζητούνται, από τα προβλήματα ποιότητας που μπορούν να συνοδεύουν την εξάντλησή τους. Η απάντησή του φέρνει τη συζήτηση για το κλίμα εκεί όπου αποκτά άμεσο περιεχόμενο: στην ύδρευση, στην παραγωγή τροφής, στην καθημερινότητα ενός τόπου.

Ο ακαδημαϊκός και ερευνητής της ατμόσφαιρας περιγράφει μια δύσκολη προοπτική για την Ελλάδα και τη Μεσόγειο. Δεν αφήνει, όμως, τη συζήτηση να καταλήξει στη μοιρολατρία.

«Προλαβαίνουμε αν δραστηριοποιηθούμε», λέει.

Το βάρος βρίσκεται στη δεύτερη λέξη. Η αισιοδοξία του δεν στηρίζεται στην προσδοκία ότι το πρόβλημα θα λυθεί μόνο του ή ότι μια μελλοντική εφεύρεση θα ακυρώσει τις σημερινές καθυστερήσεις. Προϋποθέτει αποφάσεις και εφαρμογή.

Το νερό φέρνει την κρίση στην καθημερινότητα

Η έμφαση του Ζερεφού στα υπόγεια ύδατα μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εικόνα της καταστροφής στη φθορά που μπορεί να προηγείται αθόρυβα.

Μια πλημμύρα καταγράφεται μέσα σε ώρες. Η υποχώρηση ενός υπόγειου υδροφορέα μπορεί να γίνεται αισθητή σταδιακά: σε μια γεώτρηση που χρειάζεται μεγαλύτερο βάθος, σε αυξανόμενες δυσκολίες άρδευσης, σε ένα πρόβλημα ποιότητας.

Γι’ αυτό η συζήτηση δεν εξαντλείται στο αν θα βρέξει αρκετά τον επόμενο χειμώνα. Αφορά και τον τρόπο με τον οποίο αντλούμε, διανέμουμε και καταναλώνουμε έναν κοινό πόρο.

Η κλιματική πίεση συναντά τη διαχείριση. Η προστασία του νερού χρειάζεται παρακολούθηση των αποθεμάτων, περιορισμό της σπατάλης και αποφάσεις που λαμβάνουν υπόψη τις πραγματικές δυνατότητες κάθε περιοχής.

Ο Ζερεφός ζητά από τον πολίτη να γίνει «τσιγκούνης» στην κατανάλωση νερού και ενέργειας. Η διατύπωση είναι απλή, αλλά το ερώτημα που ανοίγει είναι συλλογικό: πόσο υπεύθυνα χρησιμοποιούμε σήμερα όσα θα χρειαστούν και οι επόμενες γενιές;

Η Μεσόγειος δεν αντιμετωπίζει έναν μόνο κίνδυνο

Η περιγραφή της Μεσογείου ως περιοχής «στο κόκκινο» δεν είναι απλώς ένας δραματικός χαρακτηρισμός. Η επιστημονική αξιολόγηση της IPCC καταγράφει ότι, από τη δεκαετία του 1980, η ατμοσφαιρική θέρμανση στην περιοχή έχει ξεπεράσει τον παγκόσμιο μέσο ρυθμό. (ipcc.ch)

Στη συνέντευξη, ο Ζερεφός συνδέει αυτή την πίεση με την άνοδο της θερμοκρασίας του αέρα και της θάλασσας, την ξηρασία και τις συνθήκες που ευνοούν την εξάπλωση πυρκαγιών.

Δεν σημαίνει ότι κάθε καταστροφή έχει μία αιτία. Μια πυρκαγιά συνδέεται και με την ανάφλεξη, την κατάσταση της βλάστησης, τις χρήσεις γης και την πρόληψη. Μια πλημμύρα χρειάζεται να εξεταστεί και σε σχέση με τις υποδομές και την έκθεση των οικισμών.

Αυτή η πολυπλοκότητα κάνει την πρόληψη πιο απαιτητική. Δεν αρκεί να αποδίδουμε κάθε ζημιά γενικά στην «κλιματική αλλαγή». Χρειάζεται να γνωρίζουμε ποιοι παράγοντες αυξάνουν τον κίνδυνο και ποιοι από αυτούς μπορούν να αντιμετωπιστούν πριν από το επόμενο συμβάν.

Η έκκληση του καθηγητή για εγρήγορση έχει ακριβώς αυτή την πρακτική διάσταση: η γνώση πρέπει να μετατρέπεται σε έγκαιρη αντίδραση.

Το 2050 δεν είναι ημερομηνία παραίτησης

Ο Ζερεφός επιστρέφει επανειλημμένα στα μέσα του αιώνα, προειδοποιώντας για τη δυσκολία ελέγχου των συνεπειών εάν η δράση καθυστερήσει.

Η αναφορά αυτή χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση. Δεν υπάρχει ένα ενιαίο ημερολογιακό όριο, το 2050 ή το 2060, μετά το οποίο κάθε προσπάθεια χάνει την αξία της. Οι κίνδυνοι αυξάνονται με κάθε επιπλέον άνοδο της θερμοκρασίας, ενώ ορισμένες αλλαγές μπορεί να είναι μη αναστρέψιμες σε ανθρώπινες χρονικές κλίμακες. (report.ipcc.ch)

Το ουσιαστικό μήνυμα είναι ότι η καθυστέρηση περιορίζει τις επιλογές μας. Όσο περισσότερο επιβαρύνεται το κλίμα, τόσο δυσκολότερη γίνεται η προστασία οικοσυστημάτων, υποδομών και ανθρώπων.

Αυτό διαφέρει από την ιδέα μιας αναπόφευκτης καταστροφής. Η μελλοντική έκβαση εξακολουθεί να επηρεάζεται από τις αποφάσεις για τις εκπομπές και την προσαρμογή. Η προειδοποίηση έχει νόημα ακριβώς επειδή μπορεί ακόμη να αλλάξει συμπεριφορές και πολιτικές.

Η καλύτερη πρόβλεψη δεν υποκαθιστά την απόφαση

Η τεχνολογία έχει σημαντική θέση στη συζήτηση: μετρήσεις, συστήματα παρατήρησης, υπολογιστικά μοντέλα και εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βελτιώσουν την ενημέρωση και την προετοιμασία.

Ο Ζερεφός, ωστόσο, επιμένει σε κάτι που συχνά χάνεται μέσα στον ενθουσιασμό για τα νέα μέσα. Η δυνατότητα να προβλέπουμε καλύτερα δεν σημαίνει ότι ενεργούμε και αποτελεσματικότερα.

Μια έγκαιρη προειδοποίηση χρειάζεται υπηρεσίες που μπορούν να ανταποκριθούν. Ένα σενάριο κινδύνου χρειάζεται να επηρεάσει τον σχεδιασμό. Η επιστημονική γνώση πρέπει να φτάσει εκεί όπου αποφασίζονται οι επενδύσεις, η προστασία των φυσικών πόρων και η οργάνωση της πολιτικής προστασίας.

Ο ίδιος εντοπίζει το βασικό εμπόδιο στην πολιτική βούληση και στην προτεραιότητα που εξακολουθεί να δίνεται στα οικονομικά συμφέροντα των ορυκτών καυσίμων.

Η ατομική προσπάθεια έχει θέση σε αυτή την εικόνα. Δεν μπορεί, όμως, να αναλάβει μόνη της το έργο που αντιστοιχεί στα κράτη, στις υποδομές και στη βιομηχανία.

Το Μόντρεαλ ως απόδειξη ότι η δράση μετρά

Όταν η συζήτηση φτάνει στην αισιοδοξία, ο Ζερεφός επιστρέφει σε ένα πεδίο που γνωρίζει από την επιστημονική του διαδρομή: την προστασία του στρώματος του όζοντος.

Το Πρωτόκολλο του Μόντρεαλ αποτελεί παράδειγμα διεθνούς συνεργασίας που μετέτρεψε την επιστημονική προειδοποίηση σε δεσμευτικά μέτρα. Η σταδιακή κατάργηση των ελεγχόμενων ουσιών έχει συμβάλει στην πορεία ανάκαμψης του όζοντος, σύμφωνα με την αξιολόγηση που υποστηρίζεται από τον ΟΗΕ. (unep.org)

Η κλιματική κρίση δεν είναι ταυτόσημο πρόβλημα και δεν επιλύεται με αντιγραφή μιας συμφωνίας. Το ιστορικό προηγούμενο, όμως, έχει αξία: δείχνει ότι οι κοινωνίες μπορούν να αλλάξουν πρακτικές όταν αναγνωρίζουν τον κίνδυνο και οργανώνουν κοινή δράση.

Αυτή είναι η πιο χρήσιμη μορφή αισιοδοξίας που προκύπτει από τη συνέντευξη. Όχι η βεβαιότητα ότι όλα θα εξελιχθούν καλά, αλλά η γνώση ότι οι αποφάσεις έχουν αποτέλεσμα.

«Είναι το μοναδικό σπίτι που έχουμε», λέει ο Ζερεφός για τη Γη.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι μόνο τι πλανήτη θα παραδώσουμε. Είναι ποιες αλλαγές είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε τώρα, ώστε η προειδοποίηση να μη μετατραπεί απλώς σε καταγραφή όσων θα μπορούσαμε να είχαμε αποτρέψει.

Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση του Χρήστου Ζερεφού με τον Θάνο Χατζηανδρέου στο Terra Voices.

Για το GRDiscovery