Όποιος προσπαθήσει να δει συνολικά τι έχει κάνει στρατιωτικά η Αμερική από το 2010 έως σήμερα, πρέπει να κατανοήσει ότι δεν πρόκειται για έναν ή δύο πολέμους. Πρόκειται για ένα ολόκληρο σύστημα συγκρούσεων που εκτείνεται σε πολλές χώρες και συνεχίζεται χωρίς ουσιαστική παύση. Δεν είναι υπερβολή να πει κανείς ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν εξέλθει πραγματικά από κατάσταση πολέμου τα τελευταία είκοσι χρόνια. Εκείνο που άλλαξε είναι ο τρόπος διεξαγωγής του πολέμου.

ΑΦΓΑΝΙΣΤΑΝ

Το Αφγανιστάν αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα πολέμου που ξεκίνησε με απόλυτη στρατιωτική υπεροχή των ΗΠΑ και κατέληξε χωρίς σαφή νίκη. Οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέβαλαν με στόχο τη διάλυση της Αλ Κάιντα και τη σταθεροποίηση της χώρας, αλλά βρέθηκαν αντιμέτωπες με έναν αντίπαλο που δεν λειτουργούσε ως κράτος, αλλά ως δίκτυο. Οι Ταλιμπάν δεν διατηρούσαν σταθερές γραμμές άμυνας ούτε υπερασπίζονταν τις πόλεις με τον κλασικό τρόπο. Κινούνταν μέσα στον πληθυσμό και εκμεταλλεύονταν το έδαφος, γεγονός που καθιστούσε τον πόλεμο σχεδόν αδύνατο να «κερδηθεί» με παραδοσιακές στρατιωτικές μεθόδους.

Μετά το 2014, οι ΗΠΑ περιόρισαν την άμεση εμπλοκή τους και ανέλαβαν κυρίως υποστηρικτικό ρόλο. Παρ’ όλα αυτά, το κράτος που είχε δημιουργηθεί παρέμεινε βαθιά εξαρτημένο από την αμερικανική παρουσία. Με την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων το 2021, οι Ταλιμπάν επανήλθαν στην εξουσία χωρίς να συναντήσουν ουσιαστική αντίσταση.

ΙΡΑΚ

Το Ιράκ, μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ το 2011, έδειχνε σταθερό μόνο επιφανειακά. Στην πραγματικότητα παρέμενε βαθιά διαιρεμένο, με πολιτικές και θρησκευτικές εντάσεις που ουδέποτε εξαλείφθηκαν. Το 2014, το ISIS εκμεταλλεύτηκε αυτό το κενό εξουσίας και, μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα, ο κρατικός έλεγχος σε μεγάλες περιοχές κατέρρευσε.

Το ISIS δημιούργησε διοικητική δομή, στρατιωτική οργάνωση και οικονομικό σύστημα, λειτουργώντας ως ένα είδος ψευδοκράτους. Οι ΗΠΑ επέστρεψαν χωρίς να προχωρήσουν σε νέα εισβολή. Αυτή τη φορά, ο πόλεμος διεξήχθη με drones, αεροπορικές επιδρομές, πληροφοριακή υποστήριξη και τη συνεργασία τοπικών συμμάχων. Η στρατηγική ήταν σαφής: έλεγχος χωρίς άμεση κατοχή.

Το 2019, το ISIS έχασε τα εδάφη του, αλλά δεν εξαφανίστηκε. Μετασχηματίστηκε σε υπόγειο δίκτυο ανταρτών, το οποίο συνεχίζει έως σήμερα επιθέσεις χαμηλής έντασης.

ΣΥΡΙΑ

Η Συρία αποτελεί ένα περιβάλλον στο οποίο δεν υπάρχει ένας μόνο πόλεμος, αλλά πολλαπλές συγκρούσεις ταυτόχρονα: εμφύλιος πόλεμος, διεθνής αντιπαράθεση και πόλεμος κατά του ISIS. Οι ΗΠΑ δραστηριοποιούνται σε ένα ιδιαίτερα σύνθετο πεδίο, όπου εμπλέκονται η Ρωσία, το Ιράν, το καθεστώς Άσαντ, οι κουρδικές δυνάμεις και διάφορες ένοπλες οργανώσεις. Δεν υπάρχει σαφές μέτωπο, αλλά συνεχής διαχείριση εύθραυστων ισορροπιών.

Η αμερικανική παρουσία στηρίζεται κυρίως στη συνεργασία με κουρδικές δυνάμεις και στον έλεγχο περιοχών στρατηγικής σημασίας, ιδιαίτερα ενεργειακών ζωνών. Ακόμη και μετά την εδαφική ήττα του ISIS, οι ΗΠΑ παρέμειναν, καθώς μια αποχώρηση θα δημιουργούσε κενό εξουσίας που θα κάλυπταν άμεσα άλλες δυνάμεις.

ΥΕΜΕΝΗ

Η Υεμένη αποτελεί έναν πόλεμο που βασίζεται κυρίως σε drones, αεροπορικές επιδρομές και έμμεση εμπλοκή. Οι ΗΠΑ στηρίζουν συμμάχους και πραγματοποιούν στοχευμένες επιχειρήσεις, όμως η σύγκρουση είναι ιδιαίτερα σύνθετη.

Η χώρα έχει μετατραπεί σε πεδίο αντιπαράθεσης μεταξύ των Χούθι, οι οποίοι υποστηρίζονται έμμεσα από το Ιράν, και δυνάμεων που υποστηρίζονται από τη Σαουδική Αραβία. Οι ΗΠΑ επηρεάζουν την ισορροπία μέσω στρατιωτικής βοήθειας, παροχής πληροφοριών και στοχευμένων επιθέσεων.

Παράλληλα, έχουν πραγματοποιήσει άμεσες επιχειρήσεις κατά τρομοκρατικών στόχων, ενώ τα τελευταία χρόνια συμμετέχουν και στην αναχαίτιση επιθέσεων στην Ερυθρά Θάλασσα που συνδέονται με τους Χούθι.

ΣΟΜΑΛΙΑ

Στη Σομαλία, οι ΗΠΑ επιχειρούν επί σειρά ετών κατά της Al-Shabaab, ισλαμιστικής εξτρεμιστικής οργάνωσης, μέσω αεροπορικών επιδρομών και ειδικών δυνάμεων. Παρά τις απώλειες ηγετικών στελεχών, η οργάνωση συνεχίζει να ανασυγκροτείται και να δρα.

Η εμπλοκή δεν είναι περιστασιακή αλλά συνεχής, με στοχευμένες επιχειρήσεις που βασίζονται σε πληροφορίες και ταχύτατα πλήγματα, χωρίς εκτεταμένη στρατιωτική παρουσία στο έδαφος.

ΠΑΚΙΣΤΑΝ

Στο Πακιστάν, οι ΗΠΑ διεξήγαγαν επιχειρήσεις χωρίς σημαντική χερσαία παρουσία, κυρίως με drones και πληροφοριακά δίκτυα. Αυτό διαμόρφωσε έναν πόλεμο χωρίς σαφές μέτωπο, αλλά με συνεχή δράση.

Οι επιθέσεις με drones, ιδιαίτερα στις φυλετικές περιοχές του βορειοδυτικού Πακιστάν, αποτέλεσαν επί χρόνια βασικό εργαλείο στον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας, προκαλώντας έντονες πολιτικές και κοινωνικές αντιδράσεις λόγω των απωλειών αμάχων.

ΑΦΡΙΚΗ

Στην Αφρική, οι ΗΠΑ διατηρούν πολλαπλά μικρά μέτωπα στο Σαχέλ, στον Νίγηρα και στην Κεντρική Αφρική. Εκπαιδεύουν τοπικούς στρατούς, διατηρούν στρατιωτικές βάσεις και πραγματοποιούν στοχευμένες επιχειρήσεις κατά εξτρεμιστικών οργανώσεων.

Μέσω της AFRICOM, αναπτύσσουν αποστολές σε χώρες όπως το Μάλι, η Μπουρκίνα Φάσο, το Τσαντ και ο Νίγηρας, αξιοποιώντας drones, ειδικές δυνάμεις και προγράμματα στρατιωτικής εκπαίδευσης. Τα τελευταία χρόνια, η αστάθεια έχει ενταθεί λόγω πραξικοπημάτων και της αποχώρησης δυτικών δυνάμεων από αρκετές περιοχές.

ΟΥΚΡΑΝΙΑ

Στην Ουκρανία, οι ΗΠΑ δεν συμμετέχουν άμεσα στις μάχες, αλλά επηρεάζουν καθοριστικά τη σύγκρουση μέσω στρατιωτικής βοήθειας, οικονομικής στήριξης, παροχής πληροφοριών και εκπαίδευσης του ουκρανικού στρατού. Πρόκειται για έμμεση, αλλά εξαιρετικά σημαντική εμπλοκή.

ΛΙΒΥΗ

Η Λιβύη αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα δυτικής επέμβασης μετά το 2010. Το 2011, οι ΗΠΑ, σε συνεργασία με το ΝΑΤΟ, πραγματοποίησαν αεροπορικές επιδρομές και υποστήριξαν αντικαθεστωτικές δυνάμεις, οδηγώντας στην ανατροπή και τον θάνατο του Μουαμάρ Καντάφι.

Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος, δεν εφαρμόστηκε αποτελεσματικό σχέδιο σταθεροποίησης. Η χώρα διασπάστηκε σε αντίπαλες κυβερνήσεις, πολιτοφυλακές και διαρκείς εμφύλιες συγκρούσεις.

ΙΡΑΝ

Η αντιπαράθεση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν δεν προέκυψε ξαφνικά ούτε συνιστά έναν κλασικό διακρατικό πόλεμο. Πρόκειται για μια μακροχρόνια κλιμάκωση, η οποία αναπτύσσεται επί περισσότερο από μία δεκαετία μέσα από άμεσες και έμμεσες συγκρούσεις. Με την πάροδο του χρόνου, η ένταση αυτή όχι μόνο δεν μειώνεται, αλλά βαθαίνει και επεκτείνεται σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.

Από τη μία πλευρά, οι ΗΠΑ εφαρμόζουν στρατηγική μέγιστης πίεσης μέσω οικονομικών κυρώσεων, ενεργειακού αποκλεισμού και διατήρησης στρατιωτικής παρουσίας σε κρίσιμα σημεία της περιοχής. Από την άλλη, το Ιράν απαντά κυρίως μέσω ενός δικτύου συμμάχων και ένοπλων οργανώσεων σε Ιράκ, Συρία, Λίβανο και Υεμένη.

Έτσι, η σύγκρουση δεν λαμβάνει τη μορφή ενός ανοιχτού πολέμου, αλλά εξελίσσεται ως ένα συνεχές πεδίο πίεσης και αντιποίνων. Για χρόνια διεξαγόταν «κάτω από το όριο», με επιθέσεις σε βάσεις, χτυπήματα σε περιφερειακούς στόχους και επιχειρήσεις μέσω τρίτων δυνάμεων.

Το 2020 σημειώθηκε καθοριστική καμπή, όταν οι ΗΠΑ προχώρησαν στη δολοφονία του Κασέμ Σουλεϊμανί, διοικητή της Δύναμης Κουντς των Φρουρών της Επανάστασης, σε επιχείρηση με drone στο αεροδρόμιο της Βαγδάτης.

Ο Σουλεϊμανί δεν ήταν απλώς στρατιωτικός διοικητής, αλλά ο βασικός αρχιτέκτονας της ιρανικής επιρροής στην περιοχή. Η δολοφονία του θεωρήθηκε από την Τεχεράνη ευθεία επίθεση στον πυρήνα της στρατηγικής της και προκάλεσε άμεση απάντηση.

Λίγες ημέρες αργότερα, το Ιράν εξαπέλυσε πυραυλικές επιθέσεις κατά αμερικανικών βάσεων στο Ιράκ, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη βάση Αΐν αλ-Άσαντ. Ήταν η πρώτη άμεση κρατική στρατιωτική αντιπαράθεση μεταξύ των δύο χωρών έπειτα από δεκαετίες.

Έκτοτε, η αντιπαράθεση μεταφέρθηκε ακόμη περισσότερο στο πεδίο των proxy wars. Οι φιλοϊρανικές πολιτοφυλακές στο Ιράκ ενέτειναν τις επιθέσεις τους κατά αμερικανικών δυνάμεων, ενώ η ένταση επεκτάθηκε στη Συρία και στις θαλάσσιες οδούς του Περσικού Κόλπου.

Το Ιράν, αντί να επιδιώξει έναν ολοκληρωτικό πόλεμο, επέλεξε να ενισχύσει περαιτέρω το δίκτυο επιρροής του. Η Χεζμπολάχ στον Λίβανο, οι Χούθι στην Υεμένη και οι πολιτοφυλακές στο Ιράκ εξελίχθηκαν σε βασικά εργαλεία πίεσης, διατηρώντας τη σύγκρουση σε μόνιμη κατάσταση χαμηλής έντασης και συνεχούς φθοράς.

Μετά τη δολοφονία του Σουλεϊμανί, οι σχέσεις ΗΠΑ και Ιράν δεν επανήλθαν ποτέ στην προηγούμενη ισορροπία. Αντιθέτως, παγιώθηκε μια κατάσταση όπου δεν υπάρχει ούτε ειρήνη ούτε ανοιχτός πόλεμος, αλλά διαρκής κλιμάκωση με περιοδικά επεισόδια έντασης.

Οι ΗΠΑ συνεχίζουν τις κυρώσεις και τα στοχευμένα πλήγματα κατά ιρανικών δικτύων στην περιοχή, ενώ το Ιράν διατηρεί την πίεση μέσω συμμάχων και επιθέσεων κατά αμερικανικών και συμμαχικών στόχων. Στην πράξη, η σύγκρουση έχει καταστεί μόνιμη, χωρίς επίσημη κήρυξη πολέμου.

ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΕΙΚΟΝΑ

Αυτή τη στιγμή, η εικόνα στη Μέση Ανατολή παραμένει ιδιαίτερα ρευστή. Η αντιπαράθεση ΗΠΑ–Ιράν χαρακτηρίζεται από έντονη κλιμάκωση, χωρίς να έχει μετατραπεί σε πλήρους κλίμακας πόλεμο, αλλά με σαφή επέκταση σε πολλαπλά μέτωπα.

Οι συγκρούσεις δεν περιορίζονται πλέον μόνο στο Ιράκ και στη Συρία. Ενεργά μέτωπα υπάρχουν επίσης στην Ερυθρά Θάλασσα, στον Περσικό Κόλπο και στις θαλάσσιες οδούς διεθνούς εμπορίου, με επιθέσεις από φιλοϊρανικές δυνάμεις και απαντήσεις από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους.

Παράλληλα, συνεχίζονται ανταλλαγές πυραυλικών και αεροπορικών πληγμάτων μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, με εκατέρωθεν επιθέσεις σε στρατιωτικές και ενεργειακές υποδομές.

Το Ιράν δεν λειτουργεί ως κράτος που διεξάγει έναν συμβατικό πόλεμο. Αντίθετα, ενεργοποιεί ταυτόχρονα το δίκτυο συμμάχων του σε Ιράκ, Συρία, Λίβανο και Υεμένη, προκαλώντας διάσπαρτες επιθέσεις χαμηλής και μεσαίας έντασης σε ολόκληρη την περιοχή.

Την ίδια στιγμή, οι ΗΠΑ ενισχύουν τη στρατιωτική τους παρουσία και δηλώνουν ετοιμότητα για περαιτέρω κλιμάκωση, ενώ συνεχίζονται διπλωματικές προσπάθειες αποκλιμάκωσης χωρίς σταθερή συμφωνία ή ουσιαστική κατάπαυση του πυρός.

Συνολικά, η σημερινή κατάσταση μοιάζει περισσότερο με ένα πολυεπίπεδο δίκτυο πολέμου που μεταβάλλεται διαρκώς, παρά με μια σύγκρουση με σαφή αρχή και τέλος.

Από το 2010 έως σήμερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχουν πάψει να εμπλέκονται σε πολεμικές συγκρούσεις. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι ότι ο πόλεμος δεν διεξάγεται πλέον σε ένα μόνο μέτωπο, αλλά ως ένα παγκόσμιο δίκτυο συγκρούσεων που συνεχίζεται χωρίς πραγματικό τέλος.

Για το GRDiscovery

Ρεπορτάζ: Νίκος Σπυράκος