Η ελληνική κουλτούρα και παράδοση χαρακτηρίζεται από εορτές και μυστήρια που τελούνται στην εκκλησία. Πιο συγκεκριμένα, σήμερα θα ασχοληθούμε με τον γάμο, τη βάπτιση και την κηδεία, τα οποία είναι άμεσα συνυφασμένα με τη θρησκεία μας, αλλά και με την εορτή της Καθαράς Δευτέρας.
Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, από τα χαρμόσυνα μυστήρια και τα έθιμά τους. Επειδή στις περισσότερες περιπτώσεις προηγείται ο γάμος της βάπτισης, θα αναφερθούμε αρχικά στα έθιμα του γαμήλιου μυστηρίου. Ξεκινάμε δύο ημέρες πριν από τον γάμο με το νυφικό κρεβάτι, το οποίο στρώνουν οι φίλες της νύφης και γενικότερα οι κοντινές γυναίκες της οικογένειας. Συνήθως στολίζεται με ρύζι, χρήματα και κουφέτα, ώστε ο γάμος να έχει ευημερία και τύχη, ενώ σε πολλές περιπτώσεις βάζουν ένα μωρό να κυλιστεί πάνω στο κρεβάτι για να εξασφαλιστεί η γονιμότητα του ζευγαριού.
Φυσικά, υπάρχουν αρκετά έθιμα και την ημέρα του γάμου, όπως το ξύρισμα του γαμπρού, ενώ στην ποντιακή παράδοση συναντάμε και το ιδιαίτερα ενδιαφέρον έθιμο της προσφοράς της κότας. Σύμφωνα με αυτό, η μητέρα της νύφης μαγειρεύει το κοτόπουλο, το οποίο στη συνέχεια «πουλούν» στην κουμπάρα, η οποία πρέπει να προσφέρει ένα ικανοποιητικό χρηματικό ποσό. Όσο, όμως, η κουμπάρα δίνει λίγα χρήματα, η οικογένεια της νύφης ρίχνει περισσότερο αλάτι στο φαγητό, με αποτέλεσμα η κότα να γίνεται όλο και πιο αλμυρή μέχρι να δοθεί το επιθυμητό ποσό.
Συνεχίζουμε με άλλα γαμήλια έθιμα, όπως η συμβολική «κλοπή» αντικειμένων από τις αυλές των δύο οικογενειών, αλλά και το ρύζι που ρίχνουν στο ζευγάρι στο τέλος του μυστηρίου. Αξιοσημείωτο είναι και ένα ακόμη ποντιακό έθιμο, σύμφωνα με το οποίο το ζευγάρι πηγαίνει στην εκκλησία μαζί με όλη την οικογένεια υπό τη συνοδεία νταουλιού και λύρας.
Το επόμενο χαρμόσυνο μυστήριο της παράδοσής μας, που συνήθως ακολουθεί τον γάμο, είναι η βάπτιση, η οποία αφορά την ονοματοδοσία του βρέφους και την ένταξή του στην Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία. Και στη βάπτιση συναντάμε αρκετά έθιμα, με πιο γνωστό το λάδωμα του παιδιού από τον νονό. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο νονός θεωρείται ο πνευματικός πατέρας του παιδιού, ένας δεύτερος πατέρας. Για αυτόν τον λόγο, ως νονός επιλέγεται συνήθως ένα πολύ έμπιστο φιλικό πρόσωπο ή ζευγάρι, συχνά οι κουμπάροι των γονιών.
Ο νονός λαδώνει το παιδί κατά τη διάρκεια του μυστηρίου, γεγονός που συμβολίζει την πνευματική αναγέννηση του ανθρώπου και την ένταξή του στο χριστιανικό δόγμα. Σύμφωνα με το έθιμο, το παιδί δεν πρέπει να πλυθεί για τρεις ημέρες μετά τη βάπτιση, ενώ σε ορισμένες περιοχές το διάστημα αυτό φτάνει ακόμη και τις οκτώ ημέρες. Επιπλέον, ο ιερέας κόβει λίγες τούφες από τα μαλλιά του παιδιού σταυρωτά, ως συμβολική προσφορά στον Θεό. Σημαντικό ρόλο έχει και η λαμπάδα, την οποία κρατά ο νονός, ενώ οι γονείς, σύμφωνα με την παράδοση, πρέπει να πηγαίνουν το παιδί στην εκκλησία για να κοινωνήσει τις επόμενες τρεις Κυριακές. Το φως της λαμπάδας συμβολίζει την πνευματική καθοδήγηση του παιδιού στη ζωή του.
Συνεχίζουμε αυτή τη φορά με μια γιορτή και όχι με μυστήριο της εκκλησίας: την Καθαρά Δευτέρα. Στη θρησκευτική μας παράδοση, η Καθαρά Δευτέρα σηματοδοτεί την πρώτη ημέρα της Σαρακοστής και την έναρξη της νηστείας των σαράντα ημερών πριν από το Πάσχα. Την ημέρα αυτή καταναλώνουμε κυρίως νηστίσιμες τροφές, όπως ελιές, τουρσί, αλοιφές, θαλασσινά και άζυμο άρτο, δηλαδή τη λαγάνα. Αυτό συμβαίνει τόσο λόγω της νηστείας όσο και επειδή, σύμφωνα με την παράδοση, οι γυναίκες δεν έπρεπε να αφιερώσουν πολύ χρόνο στην προετοιμασία του φαγητού.
Ένα ακόμη χαρακτηριστικό έθιμο της Καθαράς Δευτέρας είναι το πέταγμα του χαρταετού, κυρίως από μικρά παιδιά μαζί με τις οικογένειές τους. Ο χαρταετός συμβολίζει την πνευματική ανάταση της ψυχής προς τον ουρανό και τη σύνδεση του ανθρώπου με το θείο. Την ίδια ημέρα πραγματοποιούνται και τα λεγόμενα Κούλουμα, δηλαδή οι υπαίθριοι εορτασμοί με φαγητό, μουσική και διασκέδαση. Η προέλευση της λέξης «Κούλουμα» παραμένει αβέβαιη. Σύμφωνα με μία άποψη, προέρχεται από τη λατινική λέξη cumulus, που σημαίνει αφθονία, ενώ κατά μία άλλη εκδοχή συνδέεται με τη λέξη columna, επειδή οι Αθηναίοι γιόρταζαν κοντά στους Στύλους του Ολυμπίου Διός.
Ωστόσο, οι ελληνικές παραδόσεις δεν είναι πάντα χαρμόσυνες. Ένα ακόμη σημαντικό μυστήριο της εκκλησίας μας είναι η κηδεία, δηλαδή η τελετή απόδοσης φόρου τιμής στον θανόντα μέσω της ταφής του. Σύμφωνα με τα έθιμα, ο νεκρός θάβεται με καινούρια, αφόρετα ρούχα, ενώ αρκετές φορές η τελετή πραγματοποιείται με ανοιχτό φέρετρο.
Επιπλέον, οι καθρέφτες του σπιτιού καλύπτονται με μαύρα πανιά και τα ρολόγια σταματούν, συμβολίζοντας την παύση της ζωής. Σύμφωνα με την παράδοση, η οικογένεια του νεκρού σπάει ένα πιάτο όταν το φέρετρο βγαίνει από το σπίτι, προκειμένου να «ξορκίσει» το κακό. Ακολουθεί η αγρυπνία, κατά την οποία η οικογένεια ξενυχτά δίπλα στον νεκρό, ενώ ακούγονται ψαλμοί και μοιρολόγια από τις γυναίκες της οικογένειας. Πρόκειται για ένα έθιμο που έχει τις ρίζες του ήδη από την αρχαιότητα και τα βυζαντινά χρόνια.
Συμπερασματικά, τα ελληνικά έθιμα και οι παραδόσεις αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της πολιτιστικής και θρησκευτικής μας ταυτότητας. Μέσα από τα μυστήρια του γάμου, της βάπτισης και της κηδείας, αλλά και μέσα από εορτές όπως η Καθαρά Δευτέρα, διατηρούνται ζωντανές αξίες όπως η οικογένεια, η πίστη, η ενότητα και ο σεβασμός προς τη ζωή και τον άνθρωπο. Παρότι πολλά από αυτά τα έθιμα έχουν τις ρίζες τους σε παλαιότερες εποχές, συνεχίζουν ακόμη και σήμερα να μεταφέρονται από γενιά σε γενιά, θυμίζοντάς μας τη σημασία της παράδοσης και της σύνδεσής μας με το παρελθόν.
Για το GRDiscovery
Ρεπορτάζ: Ντέπυ Ονουφριάδου