Η λογοτεχνία του φανταστικού δημιουργεί κόσμους που μοιάζουν εντελώς διαφορετικοί από τον δικό μας. Μαγεία, προφητείες και αρχαίες δυναστείες συνθέτουν πραγματικότητες που δεν υπακούν στους κανόνες της καθημερινής ζωής. Κι όμως, πίσω από πολλούς από αυτούς τους κόσμους βρίσκονται στοιχεία που είναι πολύ γνώριμα!
Οι παλιοί μύθοι αποκτούν νέα ζωή
Οι μύθοι αποτελούν ένα από τα πιο πλούσια υλικά για τη λογοτεχνία του φανταστικού. Θεοί και ήρωες, δημιουργίες ή καταστροφές αυτοκρατοριών και τέρατα μπορούν εύκολα να μετατραπούν σε δομικά στοιχεία ενός νέου αφηγηματικού σκηνικού.
Όμως, η μεταφορά ενός μύθου σε ένα σύγχρονο έργο δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ο συγγραφέας προσπαθεί να τον αναπαραγάγει πιστά. Συνήθως συμβαίνει το αντίθετο. Ένας γνωστός μύθος μπορεί να αλλάξει οπτική, ένας δευτερεύων χαρακτήρας να γίνει πρωταγωνιστής, ένας θεός να αποκτήσει ανθρώπινα χαρακτηριστικά και αδυναμίες, ενώ ένας ήρωας που στην αρχική αφήγηση παρουσιάζεται ως γενναίος μπορεί να εμφανιστεί μέσα από μια εντελώς διαφορετική οπτική ως αβοήθητος, ο οποίος στην πορεία θα ανακαλύψει μόνος του και με τον δικό του τρόπο τη γενναιότητα.
Η διαδικασία αυτή μπορεί να αποτελεί και μια μορφή επανερμηνείας. Μια παλαιότερη ιστορία μεταφέρεται σε ένα νέο ιστορικό και πολιτισμικό περιβάλλον, όπου αποκτά διαφορετικό νόημα. Η μελέτη της πρόσληψης της μυθολογίας δείχνει ακριβώς αυτή τη διαρκή διαδικασία μετατροπής. Και αυτό είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της μυθολογίας: δεν χρειάζεται να παραμένει ίδια για να επιβιώσει.
Ελληνική μυθολογία και σύγχρονος κόσμος
Η ελληνική μυθολογία αποτελεί ένα από τα πιο ευδιάκριτα παραδείγματα! Τα έπη του Ομήρου, οι ιστορίες του Ησιόδου και τα έργα των τραγικών ποιητών συγκροτούν τα θεμέλια της λογοτεχνίας τόσο στον δυτικό κόσμο όσο και στην Ευρώπη. Βέβαια, όλα αυτά έχουν περάσει μέσα από αιώνες λογοτεχνικών, θεατρικών και καλλιτεχνικών επανερμηνειών. Οι θεοί και οι ήρωες δεν παρέμειναν αποκλειστικά στις αρχικές τους αφηγήσεις, αλλά επανεμφανίστηκαν σε διαφορετικές εποχές και μέσα από διαφορετικά είδη τέχνης.
Η λογοτεχνία του φανταστικού συνεχίζει αυτή την παράδοση. Έργα όπως η σειρά Percy Jackson του Ρικ Ράιορνταν χρησιμοποιούν θεούς και μυθολογικά πρόσωπα της αρχαίας Ελλάδας μέσα σε έναν σύγχρονο κόσμο. Σε άλλα έργα, όπως η Circe της Μάντλιν Μίλερ, δίνεται η δυνατότητα να ξαναδούμε έναν ήδη γνωστό μύθο μέσα από την οπτική της Κίρκης, ενός χαρακτήρα που δεν βρισκόταν στο επίκεντρο της πρωτότυπης αφήγησης.
Πολιτισμικός πλουραλισμός
Η Αρχαία Ελλάδα, η σκανδιναβική μυθολογία, οι κελτικές παραδόσεις, οι σλαβικές λαϊκές ιστορίες, οι μεσαιωνικοί θρύλοι και οι πολλές διαφορετικές θρησκευτικές κληρονομιές έχουν αποτελέσει υλικό για τη δημιουργία πολλών μυθιστορημάτων.
Ζωντανό παράδειγμα αποτελεί το έργο του Άντζεϊ Σαπκόφσκι, The Witcher, όπου στοιχεία της σλαβικής παράδοσης και λαϊκών αντιλήψεων μετασχηματίζονται μέσα σε ένα καινούργιο σύμπαν. Μελέτες πάνω στο έργο του Σαπκόφσκι έχουν δείξει ότι η διαδικασία αυτή δεν αποτελεί απλή αντιγραφή παραδοσιακών μορφών. Ένας μύθος μπορεί να διατηρεί κάποια από τα αρχικά χαρακτηριστικά του, να απορρίπτει άλλα ή να συνδυάζεται με στοιχεία από εντελώς διαφορετικές πηγές.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ιστορία «Το Μικρότερο Κακό» από το The Last Wish, όπου ο Γκέραλντ από τη Ρίβια βρίσκεται αντιμέτωπος με τη Ρενφρί, μια μορφή που παραπέμπει στη Χιονάτη, αλλά παρουσιάζεται μέσα από ένα πιο σκοτεινό και σύνθετο πλαίσιο. Αντίστοιχα, στην ιστορία της Σίρι και του Άγριου Κυνηγιού, μια παλιά λαϊκή παράδοση για τη φασματική πομπή των νεκρών αναβατών μετατρέπεται από τον Σαπκόφσκι σε μια δύναμη που καταδιώκει τη Σίρι εξαιτίας του Αίματος των Πρεσβύτερων που κυλά μέσα της. Έτσι, ένας παλιός θρύλος του σλαβικού πολιτισμού αποκτά μια νέα λειτουργία μέσα σε ένα σύγχρονο φανταστικό σύμπαν.
Οπότε, η κοσμοπλασία μέσω της έμπνευσης από ιστορίες και παραδόσεις του πραγματικού κόσμου μετατρέπει το φανταστικό σε ένα είδος —θα μπορούσαμε να πούμε— πολιτισμικού μωσαϊκού.
Η Θρησκεία και το υπερφυσικό
Η θρησκεία αποτελεί έναν ακόμη σημαντικό πυρήνα σε αρκετά έργα της λογοτεχνίας του φανταστικού. Θεοί, προφητείες, τελετουργίες, απαγορευμένες γνώσεις και ιερά αντικείμενα εμφανίζονται συχνά στο είδος.
Μελέτες για τη σχέση θρησκείας και φανταστικής λογοτεχνίας έχουν επισημάνει ότι το φανταστικό στοιχείο μπορεί να δημιουργεί ολοκληρωμένες θρησκείες μέσα στους κόσμους του, να επεξεργάζεται πραγματικές θρησκευτικές αναφορές ή ακόμη και να χρησιμοποιεί τη φαντασία για να εξετάσει ή να αμφισβητήσει τους θρησκευτικούς θεσμούς.
Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελεί ο Κλάιβ Στέιπλς Λιούις με τα Χρονικά της Νάρνια, όπου οι ιδέες του χριστιανισμού μεταφέρονται σε έναν φανταστικό κόσμο. Αντιθέτως, ο Φίλιπ Πούλμαν, στο His Dark Materials, χρησιμοποιεί στοιχεία από τη Γένεση, την ιδέα της Πτώσης και το Paradise Lost, επανερμηνεύοντάς τα μέσα από μια πιο έντονα κριτική ματιά. Συνάμα, ο Τζ. Ρ. Ρ. Τόλκιν αποτελεί μια διαφορετική περίπτωση. Στον Άρχοντα των Δαχτυλιδιών, η θρησκευτική επιρροή δεν εμφανίζεται ως άμεση αναφορά, αλλά περισσότερο μέσα από την κοσμολογία, την ηθική, την αντίληψη για το καλό και το κακό και τη γενικότερη μυθολογία της Μέσης-Γης. Η θρησκεία, επομένως, μπορεί να είναι παρούσα ακόμη και όταν δεν βρίσκεται στην επιφάνεια της αφήγησης.
Παράλληλα, κάποιοι άλλοι συγγραφείς δημιουργούν ακόμη και ολόκληρα θρησκευτικά συστήματα από το μηδέν. Στο A Song of Ice and Fire του Τζορτζ Ρ. Ρ. Μάρτιν αντικρίζουμε διαφορετικές θρησκείες, όπως η Πίστη των Επτά, η λατρεία του Ρ’λορ (Άρχοντα του Φωτός) και η πίστη στους Παλαιούς Θεούς. Η θρησκεία, όμως, δεν λειτουργεί απλώς ως ένα ακόμη στοιχείο, αλλά συνδέεται με την πολιτική, την κοινωνική ζωή αλλά και την εξουσία. Η ύπαρξή της από μόνη της, βέβαια, δεν αρκεί, καθώς ο τρόπος με τον οποίο παρουσιάζεται μέσα στο μυθιστόρημα έχει εξίσου μεγάλη σημασία.
Παρατηρείται πως η σχέση που υπάρχει ανάμεσα στη θρησκεία και το υπερφυσικό έχει βαθύτερες ρίζες στην ελληνική λογοτεχνική παράδοση! Ήδη στο αρχαίο ελληνικό μυθιστόρημα συναντάμε όνειρα, μαγικές πρακτικές, φυλαχτά και άλλες υπερφυσικές εκδηλώσεις, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την εξέλιξη της αφήγησης.
Η μελέτη του ελληνικού φανταστικού έχει εντοπίσει, ήδη από τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, έργα στα οποία το υπερφυσικό συνδέεται με τη λαογραφία και τη σχέση του ανθρώπου με το μεταφυσικό. Τι συμβαίνει, λόγου χάριν, όταν οι θεοί δεν αποτελούν μόνο αντικείμενο πίστης, αλλά υπάρχουν πραγματικά ανάμεσα στους ανθρώπους, με σάρκα και οστά; Τι συμβαίνει όταν μια προφητεία αποδεικνύεται αληθινή ή λανθασμένη; Και τι γίνεται όταν δύο διαφορετικές θρησκείες διεκδικούν την ίδια αλήθεια;
Η λογοτεχνία του φανταστικού μπορεί να πάρει αυτά τα ερωτήματα και να τα μετατρέψει σε ιστορίες. Η θρησκεία, επομένως, δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη στοιχείο του κόσμου! Γίνεται ένας τρόπος για να εξεταστούν η ανθρώπινη πίστη, η ανάγκη για νόημα και η σχέση μας με την αλήθεια.
Ο πολιτισμός πίσω από τον φανταστικό κόσμο
Η κοσμοπλασία ενός βιβλίου που εντάσσεται στη συγκεκριμένη λογοτεχνία δεν αποτελείται μόνο από χάρτες, χωριά, κάστρα ή δράκους. Αποτελείται και από ανθρώπους.
Και οι άνθρωποι έχουν γλώσσα, προσωπικά βιώματα, έθιμα, κοινωνικές τάξεις και διαφορετικές αντιλήψεις για την οικογένεια, τον θάνατο, την εξουσία, το φύλο, τη θρησκεία και το υπερφυσικό. Γι’ αυτό και η δημιουργία ενός φανταστικού πολιτισμού μπορεί να είναι εξίσου δύσκολη με τη δημιουργία ενός συστήματος που εξηγεί πώς λειτουργεί η μαγεία μέσα στον κόσμο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η σειρά βιβλίων της Τζ. Κ. Ρόουλινγκ, Χάρι Πότερ, όπου βλέπουμε τη μαγεία να διδάσκεται με τη μορφή σχολικών μαθημάτων, με συγκεκριμένη κινησιολογία του ραβδιού, λατινικές γλωσσικές επιδράσεις στη διαμόρφωση των ξορκιών και, φυσικά, συγκεκριμένους περιορισμούς στη χρήση της.
Αυτές οι λεπτομέρειες είναι που μετατρέπουν έναν φανταστικό κόσμο από απλό σκηνικό σε κοινωνικό σύνολο. Και εδώ η φαντασία μπορεί να κάνει κάτι ιδιαίτερο: να χρησιμοποιήσει έναν φανταστικό πολιτισμό ως καθρέφτη του δικού μας.
Όπως τονίζει ο συγγραφέας Μπράιαν Ατέμπερι στο Fantasy: How It Works, το είδος αυτό δεν λειτουργεί απλώς ως απόδραση από την πραγματικότητα. Μπορεί να χρησιμοποιεί τους φανταστικούς κόσμους για να εξετάσει κοινωνικές πρακτικές, πολιτικές δομές, ιδεολογικές αντιλήψεις, φόβους και ιδέες που υπάρχουν στον πραγματικό κόσμο.
Και αυτή είναι η μεγάλη δύναμη αυτού του είδους. Για να μιλήσει για την αληθινή ζωή, δεν χρειάζεται να την αναπαραστήσει. Μπορεί να δημιουργήσει έναν διαφορετικό κόσμο και, μέσα από τις κινήσεις και τις εξελίξεις του, να μας κάνει να δούμε πιο καθαρά πράγματα που θεωρούμε αυτονόητα.
Έμπνευση ή δημιουργική ελευθερία
Υπάρχει, όμως, και ένα δύσκολο ερώτημα. Όταν ένας συγγραφέας χρησιμοποιεί στοιχεία μιας πραγματικής μυθολογίας, θρησκείας ή ενός συγκεκριμένου πολιτισμού, πόσο ελεύθερος είναι να τα αλλάξει;
Άλλο είναι να γνωρίζει την παράδοση από την οποία αντλεί την έμπνευσή του και να την ερμηνεύει με τη δημιουργική ελευθερία που του δίνεται και άλλο να χρησιμοποιεί απλώς μερικά αναγνωρίσιμα ονόματα επειδή «ταιριάζουν» σε έναν φανταστικό κόσμο.
Η λογοτεχνία του φανταστικού, όμως, δεν είναι ιστορικό εγχειρίδιο. Επομένως, αν πρέπει να δώσουμε μια απάντηση, θα λέγαμε ότι το ζήτημα δεν είναι αν ο συγγραφέας αλλάζει τον μύθο σύμφωνα με την προσωπική του προσέγγιση, αλλά τι δημιουργεί μέσα από αυτή την αλλαγή.
Γιατί συνεχίζουμε να δημιουργούμε μύθους
Υπάρχει κάτι παράδοξο στη σχέση που έχουμε με το φανταστικό. Διαβάζουμε για κόσμους που υπάρχουν μόνο στις σελίδες, αλλά οι ιστορίες τους βασίζονται σε κάτι πολύ αρχαίο και, ταυτόχρονα, πολύ πραγματικό: στην περιέργεια.
Οι μύθοι προσπάθησαν να εξηγήσουν τον κόσμο, να δώσουν νόημα σε φυσικά φαινόμενα, να ερμηνεύσουν τελετουργίες και να μεταφέρουν αξίες από τη μία γενιά στην άλλη. Η λογοτεχνία του φανταστικού παίρνει αυτή τη λειτουργία και τη μεταφέρει σε ένα καινούργιο πλαίσιο. Δημιουργεί αμέτρητους κόσμους, αλλά εξακολουθεί να μιλά για ανάγκες που υπάρχουν και συζητούνται από την αρχή της ζωής: τον φόβο του αγνώστου, την αναζήτηση της ταυτότητας, την ανάγκη για πίστη, τη σύγκρουση με την εξουσία, τον φόβο του θανάτου ή την ανάγκη ερμηνείας του και την επιθυμία να κατανοήσουμε τη θέση μας μέσα στον κόσμο.
Όμως, το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται μόνο στους μύθους, τις θρησκείες και τις παραδόσεις που περνούν στις σελίδες, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο ένας συγγραφέας επιλέγει να τα μεταμορφώσει. Έτσι, από τη θεωρία περάσαμε στην πράξη και ζητήσαμε από τέσσερις Έλληνες συγγραφείς του φανταστικού να μας μιλήσουν για τη σχέση της μυθολογίας, της θρησκείας, του πολιτισμού και της δημιουργίας.
Η Αγάπη Μπουντούρη κινείται στον χώρο της επικής φαντασίας. Είναι η συγγραφέας της διλογίας Σύγκρουση Βασιλείων, που αποτελείται από τα βιβλία Το Μενταγιόν της Δύναμης και Η Κυριαρχία της Φωτιάς, όπου οι χαρακτήρες και οι διαφορετικοί πολιτισμοί συνθέτουν τις δικές τους ιστορίες. Με σπουδές στην Τουρκική και Σύγχρονη Ασιατική Ιστορία και Πολιτισμό, αλλά και ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ιαπωνική κουλτούρα, μας μίλησε για τον τρόπο με τον οποίο οι πραγματικοί πολιτισμοί και οι παραδόσεις μπορούν να μεταμορφωθούν σε υλικό για έναν νέο φανταστικό κόσμο:
1.Πότε ένα στοιχείο ενός πραγματικού πολιτισμού παύει να είναι έμπνευση και γίνεται μέρος της δικής σας μυθολογίας;
Θεωρώ πως παύει να είναι απλώς έμπνευση όταν ξεκινά να αποκτά δική του ζωή και να υπηρετεί τους «κανόνες», αν θέλεις, του δικού μου κόσμου. Από τη στιγμή που ένα στοιχείο, παρμένο από την πραγματικότητα, αλλάζει σημασία ή συμβολισμό, έχω πλέον αποκτήσει την πρωτοτυπία του.
2.Αν μπορούσατε να «δανειστείτε» έναν μύθο από οποιονδήποτε πολιτισμό και να τον κάνετε δικό σας, ποιον θα επιλέγατε;
Θα επέλεγα έναν μύθο από την κινεζική μυθολογία, σίγουρα, γιατί σχετίζεται πολύ με την τελετουργία, τη φύση και τη θρησκεία, πράγμα που θεωρώ εξαιρετικά ενδιαφέρον. Θα επέλεγα τον μύθο της Chang’e, της θεάς του φεγγαριού. Ήταν παντρεμένη με έναν ήρωα-τοξότη, στον οποίο, ως ανταμοιβή για τη γενναιότητά του, δόθηκε ένα φίλτρο αθανασίας. Δυστυχώς, η Chang’e το ήπιε για να εμποδίσει κάποιους ληστές να το κλέψουν και αμέσως έγινε ένα με το φεγγάρι.
3.Αν η μυθολογία είναι ένας τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι εξηγούσαν τον κόσμο, μπορεί η λογοτεχνία του φανταστικού να κάνει κάτι αντίστοιχο σήμερα;
«Φυσικά και μπορεί. Άλλωστε, από πού αλλού αντλούμε έμπνευση ως συγγραφείς; Μπορεί να διαβάζουμε βιβλία για να αποδράσουμε από αυτόν τον κόσμο, αλλά, γράφοντας, χτίζουμε έναν καλύτερο! Σε ευχαριστώ πολύ!»
Η Χριστίνα Μ. Ψύλλα εστιάζει στον χώρο της νεανικής φαντασίας, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου η μαγεία συνυπάρχει με τις προσωπικές αναζητήσεις. Είναι η συγγραφέας της σειράς Νημφαιά Ακαδημία, που αποτελείται από τα βιβλία Η Φλόγα της Ελεγκάντι και Η Βασίλισσα του Χρόνου. Στον κόσμο της σειράς έχει δημιουργηθεί ένα σύμπαν με τη δική του μυθολογία. Η ίδια μας μιλά για τον τρόπο με τον οποίο ο πολιτισμός υπάρχει πίσω από τις ιστορίες και τους χαρακτήρες:
1.Πώς επηρεάζει η πολιτισμική ταυτότητα τον τρόπο με τον οποίο ένας ήρωας βλέπει τον κόσμο;
Κανένας ήρωας δεν γεννιέται «λευκή σελίδα». Από την πρώτη στιγμή μεγαλώνει μέσα σε έναν πολιτισμό που τον διαμορφώνει, συχνά χωρίς καν να το καταλαβαίνει. Η πολιτισμική ταυτότητα έχει πολλές πλευρές, όμως τα ήθη και τα έθιμα είναι ίσως η πιο ζωντανή της μορφή, γιατί τα βιώνει στην καθημερινότητά του. Είναι οι γιορτές που περιμένει κάθε χρόνο, οι παραδόσεις που ακολουθεί, οι συνήθειες που θεωρεί αυτονόητες. Ακόμη κι όταν ένας ήρωας επιλέγει να απομακρυνθεί από αυτά, η επιλογή του αυτή τον χαρακτηρίζει εξίσου.
Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι ο πολιτισμός καθορίζει απόλυτα έναν άνθρωπο ή ότι τον ξεχωρίζει από τους υπόλοιπους. Τον επηρεάζει σε έναν βαθμό, αλλά δεν τον ορίζει ολοκληρωτικά. Προσωπικά, θεωρώ ότι ο ήρωας που γνωρίζει πολλούς πολιτισμούς είναι ο πιο πλούσιος πνευματικά, ο πιο ενδιαφέρων και ο πιο γεμάτος ζωή.
2.Ποιο στοιχείο ενός πολιτισμού θεωρείτε ότι αποκαλύπτει περισσότερα για τους ανθρώπους του: οι μύθοι τους ή ο τρόπος με τον οποίο ζουν;
Θεωρώ ότι και τα δύο είναι εξίσου σημαντικά, το καθένα για τον δικό του λόγο. Οι μύθοι είναι αυτοί που σε κάνουν να νιώθεις ότι ανήκεις κάπου, ότι έχεις κι εσύ ένα κομμάτι από την προϊστορία και την πολιτισμική κληρονομιά του τόπου σου, αν το αποζητάς. Ο τρόπος που ζεις, από την άλλη, δείχνει ποιος πραγματικά είσαι: τις επιλογές σου, το πώς συμπεριφέρεσαι στους άλλους, αλλά και στον ίδιο σου τον εαυτό.
Σε όλα αυτά μεγάλο ρόλο παίζει και η ιστορία που διαμορφώνει έναν λαό. Ένας λαός αποτελείται, βέβαια, από διαφορετικούς ανθρώπους, με διαφορές από περιοχή σε περιοχή, όμως υπάρχουν και κοινά χαρακτηριστικά. Για παράδειγμα, η φιλοξενία για τους αρχαίους Έλληνες ήταν μέρος της καθημερινότητας, αλλά ταυτόχρονα προβαλλόταν και μέσα από τους μύθους. Έτσι, καταλαβαίνουμε ότι οι μύθοι και ο τρόπος ζωής είναι άρρηκτα συνδεδεμένοι.
3.Πόσο σημαντικό είναι ένας φανταστικός πολιτισμός να έχει τη δική του ιστορική μνήμη;
Πιστεύω ότι η ιστορική μνήμη είναι το πιο σημαντικό στοιχείο ενός φανταστικού πολιτισμού. Ένας φανταστικός κόσμος μπορεί να μοιάζει πολύ αληθινός, αν η ιστορία του έχει δημιουργηθεί και συνδεθεί σωστά, και το ίδιο ισχύει και για έναν χαρακτήρα. Χωρίς ιστορία, δεν μπορείς να πιστέψεις ότι ένας κόσμος είναι σωστά δομημένος, ότι έχει αρχή, μέση και τέλος. Ακόμη κι αν δεν είναι ρεαλιστικός, αφού κινείται σε φανταστικά πλαίσια, ο αναγνώστης θέλει να νιώσει ότι αυτός ο κόσμος υπάρχει πραγματικά και ότι μπορεί να σταθεί. Και χωρίς ιστορία, κανένας πολιτισμός δεν μπορεί να σταθεί.
Η Δανάη Ιμπραχήμ δραστηριοποιείται στον χώρο του φανταστικού, δημιουργώντας ιστορίες όπου οι διαφορετικοί κόσμοι, οι πολιτισμοί και οι συγκρούσεις τους αποκτούν ιδιαίτερη θέση. Μέσα από τη γραφή της, το φανταστικό γίνεται ένας χώρος όπου μπορούν να συναντηθούν διαφορετικές αντιλήψεις και τρόποι θέασης του κόσμου. Είναι η συγγραφέας της τριλογίας Ο Θησαυρός της Δαμασκού, που αποτελείται από τα βιβλία Το Παιχνίδι των Θεών, Το Όνειρο της Ερήμου και Το Κάλεσμα της Μοίρας, καθώς και των βιβλίων Η Κυρά του Φεγγαριού και Η Τελευταία Ευχή.
Με ελληνική και αραβική καταγωγή και σπουδές στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής Αθηνών, αντλεί από την ιστορία στοιχεία που περνούν στη μυθοπλασία της. Πώς γεννιούνται, λοιπόν, αυτοί οι κόσμοι και τι ρόλο παίζουν σε αυτούς οι πολιτισμικές αναφορές;
Η συζήτησή μας με τη Δανάη Ιμπραχήμ:
1.Πόσο σημαντική θεωρείτε την έρευνα όταν χρησιμοποιείτε πολιτισμικά στοιχεία από την πραγματική ιστορία;
Για μένα είναι άκρως σημαντική και δεν μιλάω μόνο ως άτομο που αφιέρωσε τις σπουδές του στην ιστορία. Το να κατανοήσεις αυτό με το οποίο ασχολείσαι είναι το άλφα και το ωμέγα, ακόμη κι όταν προχωρήσεις σε αλλαγές για τις ανάγκες του έργου σου. Η άγνοια ελλοχεύει πολλούς κινδύνους και ο βασικότερος είναι να είσαι ασεβής απέναντι σε οποιονδήποτε πολιτισμό.
Το να σβήσεις από την ιστορία σου έναν χαρακτήρα δεν είναι τόσο τραγικό όσο το να κατακρεουργήσεις μια κουλτούρα λόγω ημιμάθειας ή ακόμη και προκατάληψης.
2.Πώς μπορεί η σύγκρουση διαφορετικών πολιτισμών να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το καλό, το κακό και το ιερό;
Πάρα πολύ, και αυτό φαίνεται στις αντιλήψεις πολλών ανθρώπων ακόμη και σήμερα. Αρκεί ένα κομμάτι ύφασμα για να αντιδράσει ο κόσμος απέναντι σε κάτι που δεν κατανοεί πλήρως, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για κάτι ακόμη μεγαλύτερο. Πολλές φορές ξεχνάμε, όμως, ότι τα πάντα είναι ανθρώπινα δημιουργήματα, ακόμη και οι θρησκείες. Επομένως, και τα ιερά φέρουν την ανθρώπινη φύση, η οποία μπορεί να είναι δημιουργική και, συνάμα, πλήρως καταστροφική.
3.Αν η θρησκεία γεννιέται συχνά από την προσπάθεια του ανθρώπου να εξηγήσει το άγνωστο, τι ρόλο παίζει αυτή η ανάγκη στη λογοτεχνία του φανταστικού;
Το είδος της φαντασίας ήταν ανέκαθεν ένας τρόπος έκφρασης των δημιουργών, ένα μέσο για να σχολιάσουν την επικαιρότητα. Παρά τα μη ρεαλιστικά στοιχεία του, αντικατοπτρίζει την εκάστοτε κοινωνία και, κυρίως, τα ιδανικά του δημιουργού. Όποια ανάγκη υπάρχει στον κόσμο μας, θα τη δει κανείς και σε ένα έργο φαντασίας.
Το θεϊκό στοιχείο είναι σχεδόν αναπόσπαστο σε κάποια έργα, κυρίως στο high fantasy. Ο καθένας, φυσικά, το ερμηνεύει σύμφωνα με τις δικές του εμπειρίες. Μπορεί να το βλέπει ως μια ανάγκη να εξηγηθεί κάτι που πολλές φορές δεν μπορεί να κατανοήσει ή ακόμη και να κρίνει κάποια στοιχεία της θρησκείας με τα οποία διαφωνεί. Το θέμα, θεωρώ, είναι αρκετά βαθύ και μοναδικό για κάθε αναγνώστη.
Ο Κωνσταντίνος Ζαχαράκης ασχολείται με τη συγγραφή επικής και σκοτεινής φαντασίας. Στα έργα του Το Ξίφος της Προλεάννα και Η Λίμνη του Μάρτυρα, το μυθολογικό και το θρησκευτικό στοιχείο δεν λειτουργούν απλώς ως συγγραφικά μέσα, αλλά συνδέονται άμεσα με την πλοκή και τους χαρακτήρες. Πώς μεταμορφώνονται η μυθολογία, η θρησκεία και η παράδοση μέσα σε έναν φανταστικό κόσμο; Ο Κωνσταντίνος Ζαχαράκης μοιράζεται τη δική του οπτική:
1.Τι αλλάζει όταν ένα μυθολογικό σύμβολο περνά από την παράδοση σε έναν νέο φανταστικό κόσμο;
Μπορεί να αλλάξουν τα πάντα! Εκεί έγκειται, πιστεύω, και η μαγεία της λογοτεχνίας του φανταστικού. Ένα σύμβολο ξαναγεννιέται μόλις περάσει στις σελίδες ενός κόσμου που χτίζεται μπροστά στα μάτια του αναγνώστη. Η νέα του ταυτότητα εξαρτάται, φυσικά, από τους πολιτισμούς, την ιστορία, τα έθιμα και τις θρησκείες που θα συναντήσουμε εκεί.
Για παράδειγμα, στην Αρχαία Ελλάδα – αλλά και στον σύγχρονο πολιτισμό – το σύμβολο του κεραυνού είναι αντιπροσωπευτικό του πατέρα των θεών, Δία. Μόλις το αντικρίσουμε, σκεφτόμαστε: εξουσία, δύναμη, σεβασμό, μένος, τον Ξένιο Δία κ.ο.κ.
Αντίστοιχα, το σύμβολο του κεραυνού σε έναν φανταστικό κόσμο μπορεί να σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό. Για παράδειγμα, ένας πολιτισμός στον οποίο, σύμφωνα με τη θρησκεία του, ο κεραυνός έχει συσχετιστεί με μια δόλια θεότητα που προσπαθεί ανελλιπώς να υποσκάψει την εξουσία του δικού του πολυθεϊστικού συστήματος, θα τον συνδέει με πράγματα όπως η δολιότητα, το ψέμα, η αμαρτία, η πονηριά κ.λπ.
Και, φυσικά, οι αλυσιδωτές αντιδράσεις που δημιουργούνται είναι αμέτρητες. Ο λαός αυτός δεν θα σκέφτεται: «Κεραυνοί. Ο Δίας είναι θυμωμένος με τις πράξεις μας». Θα σκέφτεται: «Κεραυνοί. Ο δόλιος θεός κάτι ετοιμάζει!». Μέχρι και οι εκφράσεις αυτού του λαού θα έχουν επηρεαστεί. Μπορεί, για παράδειγμα, να λένε «Κεραυνό κατάπιες;» και να εννοούν ότι λες πολλά ψέματα.
Η ζωγραφική, η λογοτεχνία, τα τραγούδια, όλες οι τέχνες θα έχουν επηρεαστεί, εφόσον η αναφορά στον κεραυνό θα παραπέμπει σε όλα αυτά που προαναφέραμε για τη δόλια θεότητα που αντιπροσωπεύει.
Όταν ένα σύμβολο, λοιπόν, γλιστρά από τη δική μας παράδοση σε έναν νέο κόσμο, αλλάζουν πάρα πολλά πράγματα – ανάλογα, βέβαια, και με τη βαρύτητα που του έχει δώσει ο εκάστοτε συγγραφέας στο έργο. Και είναι απολύτως φυσιολογικό, αν σκεφτούμε την επιρροή των δικών μας συμβόλων από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα.
2.Μπορεί η αμφισβήτηση μιας θρησκευτικής αλήθειας να γίνει αφετηρία για μια ιστορία φαντασίας;
Βέβαια μπορεί, και μάλιστα με διάφορους τρόπους που να εξυπηρετούν πολλαπλά υποείδη της λογοτεχνίας του φανταστικού. Θα χρησιμοποιήσω και εδώ ένα παράδειγμα (σας έχω ζαλίσει με τα παραδείγματα, έτσι;).
Ας πούμε ότι ο Χριστός δεν πέθανε – και, άρα, δεν αναστήθηκε ποτέ – γιατί, στη φανταστική μας ιστορία, κάποιοι ενορχήστρωσαν ένα σχέδιο προκειμένου να σκηνοθετήσουν τον θάνατό του. Κατευθείαν έχουμε ένα σενάριο «What if…» – όπως λένε στο εξωτερικό – με το οποίο μπορούμε να πλέξουμε εκατοντάδες πλοκές, είτε εκείνη την εποχή είτε στη σύγχρονη εποχή, με την παραδοχή πως, για παράδειγμα, ο Θεός τού χάρισε μακροζωία.
Μπορούμε να πούμε ότι, σε ένα βιβλίο Urban Fantasy, έχει γίνει μαφιόζος και, χωρίς να το ξέρει, ο αντίπαλος βαρόνος της νύχτας είναι ο Λούσιφερ ή ένας από τους μαθητές του, ο οποίος επίσης χαίρει μακροζωίας, επειδή βοήθησε να σκηνοθετήσουν τον θάνατό του τότε.
Σε ένα Ιστορικό Μυθιστόρημα (Historical Fiction), μπορούμε να δούμε τον Χριστό ως Σταυροφόρο, λεγεωνάριο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, ιππότη στην Αγγλία ή καπετάνιο σε ένα πειρατικό πλοίο. Αλλά δεν είναι αναγκαίο να παραμείνουμε στον δικό μας κόσμο. Μπορεί η σκηνοθεσία του θανάτου ενός μεσσία να λειτουργήσει άψογα και σε έναν φανταστικό κόσμο. Μπορεί να ταιριάζει σε Religious Fantasy, Epic Fantasy, Dark Fantasy, Grimdark, οτιδήποτε.
Αντί να τον λένε Χριστό, βέβαια, θα τον λένε, για παράδειγμα, Ζάολαρ. Μπορεί η ιστορία να έχει να κάνει με αιρέσεις, με ιερούς πολέμους που γίνονται δήθεν στο όνομά του, επειδή οι ακόλουθοί του πιστεύουν πως όντως τον σκότωσαν και ρίχνουν την ευθύνη σε ένα άλλο βασίλειο. Μπορεί να είναι ένα Philosophical Fantasy, όπου ο μεσσίας θα έρχεται αντιμέτωπος με έναν πιστό που γνωρίζει την ιστορία της θρησκείας του μέσα από εσφαλμένα ιερά κείμενα.
3.Μπορεί ένα έθιμο να αποκτήσει διαφορετική σημασία όταν μεταφερθεί από τον δικό μας κόσμο σε έναν φανταστικό;
Όπως και με το μυθολογικό σύμβολο, έτσι κι ένα έθιμο μπορεί να διαφοροποιηθεί σε μεγάλο βαθμό, ανάλογα με τις ρίζες του στον φανταστικό κόσμο. Το παρελθόν, οι μύθοι, η λαογραφία, τα πολιτιστικά στοιχεία, ο τόπος, η κύρια παραγωγή του λαού κ.ά. σμιλεύουν τα έθιμα και τις παραδόσεις.
Για να δώσω κι εδώ ένα παράδειγμα, ας πάρουμε το έθιμο με το φλουρί στη βασιλόπιτα. Στον φανταστικό κόσμο στον οποίο θα το μεταφέρουμε, μπορεί οι πολίτες να κρύβουν ένα νόμισμα μέσα σε ένα κέικ ή ένα ψωμί, επειδή παλαιότερα εξουσιάζονταν από κάποιον τύραννο ή δυνάστη και, για να μεταφέρουν πληροφορίες ή αντικείμενα, τα έκρυβαν μέσα σε φαγητά. Έτσι, το έθιμο αποκτά κατευθείαν μια εντελώς διαφορετική σημασία. Αντιπροσωπεύει την επανάσταση και την ευγνωμοσύνη του λαού προς τους παλιούς ήρωες που βοήθησαν να ελευθερωθεί το βασίλειό τους. Ίσως το συμβολικό νόμισμα να υπάρχει επειδή «τους ξεπληρώνουν» για όσα πάλεψαν και έκαναν.
Και από εδώ ανοίγονται εκατοντάδες μονοπάτια για να «παίξει» ένας συγγραφέας. Μπορεί, για παράδειγμα, η άρχουσα τάξη να δυσανασχετεί με αυτό το έθιμο, γιατί επαναφέρει επαναστατικά ένστικτα στον λαό.
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πώς ένα έθιμο επιδέχεται εκατοντάδες ερμηνείες. Και αυτό είναι, νομίζω, κι ένα από τα εργαλεία της λογοτεχνίας του φανταστικού: να προσδίδει διαφορετική σημασία σε όσα ήδη γνωρίζουμε, να τα μεταποιεί και να μας προβληματίζει μέσα από τη νέα μορφή που τους δίνει.
Είναι μεγάλη μου χαρά και τιμή που μου δόθηκε η ευκαιρία να «συζητήσουμε» μέσα από τις ευφάνταστες ερωτήσεις σας. Ευχαριστώ πάρα πολύ!
Η λογοτεχνία του φανταστικού εν τέλει δεν αναπαράγει απλώς τη μυθολογία, τη θρησκεία και τον πολιτισμό. Τα μεταμορφώνει σε πολύτιμα συγγραφικά εργαλεία! Έτσι, οι παλιοί μύθοι και οι παραδόσεις αποκτούν νέα ζωή μέσα από κάθε καινούργια μυθιστοριογραφία.
Ενδεικτική βιβλιογραφία έρευνας:
Brian Attebery, Fantasy: How It Works, Oxford University Press, 2022.
Brett M. Rogers & Benjamin Eldon Stevens (eds.), Classical Traditions in Modern Fantasy, Oxford University Press, 2017.
Zuzana Obertová, “Slavic Mythology Lost in Fantasy: Literary Adaptations of Slavic Beliefs in Andrzej Sapkowski’s and Juraj Červenák’s Novels”, 2022.
Maria Arpaia, “The Adaptation of Myth: Semele’s Story in Pindar, Euripides, and Hölderlin’s Poetry”, Between, 2012.
Markus Altena Davidsen (ed.), Narrative and Belief: The Religious Affordance of Supernatural Fiction, Routledge, 2018.
Laura Feldt, “Contemporary fantasy fiction and representations of religion: playing with reality, myth and magic in His Dark Materials and Harry Potter”, Religion, 2016.
Weronika Łaszkiewicz, “Finding God(s) in Fantasylands: Religious Ideas in Fantasy Literature”, Crossroads, 2013.
Καλαντζής Σπυρίδων, «Η Ελληνική Λογοτεχνία του Φανταστικού κατά την πρώτη εικοσαετία του 21ου αιώνα», Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, 2022.
Edgar Dubourg, Rayan Safa, Valentin Thouzeau et al., “Charting the rise of imaginary worlds in history”, Humanities and Social Sciences Communications, 2025.
Zilola Sattorova, “The Reimagination of Indigenous Mythologies and Folklore in Modern Young Adult Fantasy Fiction”, International Journal of English and Education, 2026.
Για το GRDiscovery
Ρεπορτάζ: Γιώργος Σακελλαρίδης