Ο διεθνώς αναγνωρισμένος νευροεπιστήμονας μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο Terra Voices για τη συνείδηση, την πρόληψη, την τεχνητή νοημοσύνη και την ανθρώπινη αυτογνωσία. Μια συζήτηση που ξεκινά από το εργαστήριο και καταλήγει στην πολιτική ευθύνη για το κοινό μας μέλλον.
Υπάρχει μια στιγμή στη συνέντευξη του Γιώργου Παξινού που ο εγκέφαλος παύει να είναι ένα αντικείμενο μέσα στο εργαστήριο. Η συζήτηση φεύγει από τους νευρώνες και φτάνει στα κατειλημμένα πεζοδρόμια, στις διαβάσεις που κανείς δεν σέβεται και στον άνθρωπο που θέλει να περπατήσει αλλά φοβάται για τη ζωή του.
Δεν πρόκειται για παρέκβαση. Είναι ίσως το πιο ουσιαστικό σημείο της: η γνώση για τον άνθρωπο αποκτά κοινωνικό περιεχόμενο όταν αλλάζει τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζει.
Ο επιστήμονας που αφιέρωσε δεκαετίες στη χαρτογράφηση του εγκεφάλου δεν περιορίζεται στην περιγραφή των επιτευγμάτων του. Θέτει ένα δυσκολότερο ερώτημα: τι αξία έχει η αυξανόμενη γνώση μας, αν δεν μετατρέπεται σε καλύτερη φροντίδα, συνετότερες αποφάσεις και λιγότερη καταστροφή;
Η περιέργεια πριν από τον μύθο του επιστήμονα
Ο Παξινός αποφεύγει μια εξωραϊσμένη αφήγηση για την επιστημονική του διαδρομή. Ένας καθηγητής ψυχολογίας τον βοήθησε να αναζητήσει την εξήγηση της συμπεριφοράς στον εγκέφαλο, στη γενετική κληρονομιά και στην επίδραση του περιβάλλοντος. Αργότερα, μια τεχνική χρώσης, που έκανε τις εγκεφαλικές περιοχές περισσότερο ευδιάκριτες, του άνοιξε τον δρόμο προς την κατασκευή ατλάντων.
Στην αφήγησή του συνυπάρχουν η θεωρητική αναζήτηση, η τύχη και η επίμονη εργασία. Απουσιάζει, αντίθετα, η ανάγκη να παρουσιαστεί κάθε προσωπική επιλογή ως συνειδητή αποστολή σωτηρίας του κόσμου.
«Όχι για το καλό της ανθρωπότητας. Το κάνω γιατί με ενδιαφέρει», λέει, εξηγώντας γιατί εξακολουθεί να εργάζεται.
Η φράση δεν ακυρώνει την κοινωνική αξία της έρευνας. Υπενθυμίζει ότι η επιστήμη τροφοδοτείται και από κάτι βαθιά προσωπικό: την επιθυμία να καταλάβεις. Αυτήν ακριβώς την κινητήρια δύναμη προτείνει στους νεότερους επιστήμονες, μαζί με τη γενναιοδωρία στις συνεργασίες. Να επιλέγουν αυτό που αγαπούν, χωρίς να πιστεύουν ότι μπορούν να προβλέψουν με ασφάλεια την αυριανή αγορά εργασίας.
Η συνείδηση παραμένει πέρα από τον χάρτη
Το ότι μπορούμε να περιγράψουμε δομές και λειτουργίες δεν σημαίνει ότι έχουμε εξηγήσει την ίδια την εμπειρία της ύπαρξης. Ο Παξινός τοποθετεί τη συνείδηση στο κέντρο των αναπάντητων ερωτημάτων της νευροεπιστήμης.
Πώς η δραστηριότητα του εγκεφάλου γίνεται πόνος που αισθανόμαστε, αγάπη που βιώνουμε, προσωπική επίγνωση; Η περιγραφή μιας βιολογικής διεργασίας και η εξήγηση του υποκειμενικού βιώματος δεν είναι αυτονόητα το ίδιο πράγμα.
Εδώ ο καλεσμένος δεν προσφέρει τη βεβαιότητα που συχνά απαιτεί ο δημόσιος λόγος από τους ειδικούς. Παραδέχεται τα όρια της γνώσης, ακόμη και την αβεβαιότητα για το αν θα βρεθεί μια ικανοποιητική απάντηση.
Ανάλογη επιφύλαξη διατηρεί απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη. Αναγνωρίζει ότι επιταχύνει την επιστημονική εργασία. Δεν θεωρεί όμως ότι η αυξημένη υπολογιστική ικανότητα αποδεικνύει την ύπαρξη συνειδητότητας.
Η διάκριση έχει σημασία πέρα από τη συγκεκριμένη τεχνολογία. Άλλο η αποτελεσματική εκτέλεση μιας εργασίας και άλλο το να υπάρχει κάποιος που τη βιώνει. Ούτε η αισιοδοξία για τις μηχανές ούτε ο φόβος απέναντί τους μπορούν να υποκαταστήσουν αυτή τη δύσκολη συζήτηση.
Η πρόληψη χρειάζεται και ελεύθερα πεζοδρόμια
Όταν η συζήτηση στρέφεται στις νευροεκφυλιστικές παθήσεις, ο Παξινός μεταφέρει το βάρος στην πρόληψη. Στην κίνηση, στην αποφυγή του καπνίσματος, στη φροντίδα της καρδιαγγειακής υγείας και στην προστασία από τραυματισμούς.
«Ό,τι είναι καλό για την καρδιά είναι καλό και για τον εγκέφαλο», επισημαίνει.
Χρειάζεται εδώ μια κρίσιμη διευκρίνιση: η μείωση του κινδύνου δεν αποτελεί εγγύηση ότι κάποιος δεν θα νοσήσει. Ούτε η απουσία οριστικής ίασης της άνοιας σημαίνει ότι δεν υπάρχουν χρήσιμες θεραπείες και παρεμβάσεις φροντίδας. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας υπογραμμίζει τόσο τη σημασία της πρόληψης όσο και τις δυνατότητες υποστήριξης των ασθενών και των οικογενειών τους. ΠΟΥ: Άνοια
Το ενδιαφέρον, ωστόσο, βρίσκεται στο επόμενο βήμα της σκέψης του. Αν το περπάτημα είναι σημαντικό, ποιος εξασφαλίζει ότι μπορούμε να περπατήσουμε;
Η απάντηση δεν μπορεί να περιορίζεται στην ατομική πειθαρχία. Ένα αυτοκίνητο πάνω στο πεζοδρόμιο δεν είναι μόνο παράβαση στάθμευσης. Είναι εμπόδιο στην καθημερινή κίνηση. Μια επικίνδυνη διάβαση περιορίζει την αυτονομία του ηλικιωμένου, του παιδιού, του ανθρώπου με κινητικές δυσκολίες.
Έτσι, η πρόληψη αποκτά πολιτικό περιεχόμενο. Δεν αρκεί να συμβουλεύουμε τους πολίτες να ασκούνται, αν οργανώνουμε πόλεις που τους αποθαρρύνουν. Η δημόσια υγεία δεν αρχίζει στην πόρτα του νοσοκομείου· διαμορφώνεται και στον δρόμο προς αυτό.
Η τεχνολογική ισχύς δεν εγγυάται συλλογική σοφία
Η ίδια απόσταση ανάμεσα στη γνώση και στην πράξη διαπερνά όσα λέει για το περιβάλλον και τη διεθνή συνεργασία.
Ο Παξινός αναγνωρίζει την ευθύνη της επιστήμης όχι μόνο για τις λύσεις, αλλά και για μέσα που μπορούν να απειλήσουν την ανθρώπινη επιβίωση. Η αναφορά του στα πυρηνικά όπλα συνοδεύεται από μια σκληρή εικόνα: «Ποντίκια που κατασκευάζουν ποντικοπαγίδες για τους εαυτούς τους».
Στην κριτική του για την Αυστραλία, τη χρήση άνθρακα και τις κυβερνητικές προτεραιότητες, αναδεικνύεται η ίδια αντίφαση: μπορούμε να αναγνωρίζουμε έναν κίνδυνο και ταυτόχρονα να συντηρούμε τις δραστηριότητες που τον εντείνουν.
Το μυθιστόρημά του, «Ο Αμαζόνιος ανάμεσά μας», γίνεται προέκταση αυτής της αγωνίας. Ο προβληματισμός του για το αν ο εγκέφαλος έχει το «κατάλληλο μέγεθος» για την επιβίωσή μας λειτουργεί ως φιλοσοφική πρόκληση, όχι ως αποδεδειγμένη ανατομική εξήγηση.
Το ερώτημα πίσω από τη μεταφορά είναι συγκεκριμένο: γιατί η ικανότητα να κατασκευάζουμε όλο και ισχυρότερα εργαλεία δεν συνοδεύεται από ανάλογη ικανότητα να ελέγχουμε τις συνέπειές τους;
Αυτογνωσία χωρίς εύκολες βεβαιότητες
Στο τέλος, ο Παξινός επιστρέφει στο «γνώθι σαυτόν». Αμφισβητεί την ανθρώπινη εξαίρεση, την ιδέα ότι στεκόμαστε έξω από τη φύση, αλλά και τις καθιερωμένες αντιλήψεις για την ψυχή και την ελεύθερη βούληση.
Αυτές είναι δικές του φιλοσοφικές θέσεις. Δεν πρέπει να συγχέονται με μια οριστική επιστημονική επίλυση ερωτημάτων που παραμένουν αντικείμενο αντιπαράθεσης.
Δεν χρειάζεται, όμως, να συμφωνήσει κανείς με κάθε συμπέρασμά του για να αναγνωρίσει την αξία της πρόκλησης. Η αυτογνωσία δεν είναι μόνο προσωπική άσκηση. Είναι και η δυνατότητα μιας κοινωνίας να εξετάζει τι γνωρίζει, τι αγνοεί και γιατί επιμένει σε επιλογές που την επιβαρύνουν.
Αυτό μένει από τη συζήτηση: η επιστημονική πρόοδος δεν ολοκληρώνεται με έναν ακριβέστερο χάρτη. Κρίνεται και από το αν μπορούμε να τον χρησιμοποιήσουμε για να περιορίσουμε τον πόνο, να προστατεύσουμε την καθημερινότητα και να αλλάξουμε πορεία.
Ή, όπως το θέτει ο ίδιος, «να θέσουμε την πλώρη μας όχι για τον τάφο των παιδιών μας, αλλά για το χάραμα».
Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση στο Terra Voices.