Ο καθηγητής Προϊστορικού Αιγαίου του ΕΚΠΑ Γιώργος Βαβουρανάκης μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο GRD Terra Voices για την πολιτισμική συνέχεια, τις κοινωνίες πίσω από τα μνημεία και τη διαφορά ανάμεσα στην επιστημονική ερμηνεία και σε όσα θα θέλαμε να μας λέει το παρελθόν.
Ένα χρυσό κόσμημα τραβά εύκολα την προσοχή. Μια ταφή χωρίς πολύτιμα αντικείμενα δύσκολα γίνεται πρωτοσέλιδο. Για τον αρχαιολόγο, όμως, η δεύτερη μπορεί να αλλάξει μια ολόκληρη εικόνα για το παρελθόν: να δείξει ότι μια περιοχή παρέμεινε κατοικημένη όταν θεωρούσαμε ότι είχε εγκαταλειφθεί ή να αποκαλύψει μια συνήθεια που δεν γνωρίζαμε.
Ο Γιώργος Βαβουρανάκης χρησιμοποιεί ένα απρόσμενο παράδειγμα για να εξηγήσει αυτή τη διαδικασία στους φοιτητές του: το Matrix. Κάθε νέο εύρημα ενεργοποιεί ένα δίκτυο πληροφοριών και συσχετίσεων. Αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο διαβάζονται όσα είχαν ήδη βρεθεί.
Στη συζήτησή του στο Terra Voices, αυτή η εικόνα γίνεται αφετηρία για να δούμε διαφορετικά την αρχαιολογία. Πίσω από τις ανασκαφές, τις χρονολογίες και τις προθήκες βρίσκεται μια επίμονη προσπάθεια να κατανοήσουμε πώς έζησαν άνθρωποι σε κόσμους πολύ διαφορετικούς από τον δικό μας.

Πόσο πίσω φτάνουν οι ρίζες μας;
Η πρώτη ερώτηση αγγίζει ένα θέμα με ιδιαίτερο βάρος στον ελληνικό δημόσιο λόγο: πού αρχίζει ο ελληνικός πολιτισμός και πώς μπορούμε να μιλήσουμε για τη συνέχειά του;
Ο Βαβουρανάκης αποφεύγει την ευκολία μιας ευθείας γραμμής που ενώνει την προϊστορία με το σήμερα. Οι ιστορικές διαδικασίες περιλαμβάνουν μεταβολές, επαφές, ανασυνθέσεις και διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους.
Αυτό δεν σημαίνει απουσία συνέχειας. Η Γραμμική Β, που κατέγραφε μια πρώιμη μορφή της ελληνικής γλώσσας, αποτελεί ένα ουσιαστικό τεκμήριο. Η μακρά παρουσία ανθρώπων στον σημερινό ελληνικό χώρο είναι επίσης σημαντική. Τα δύο στοιχεία, ωστόσο, απαντούν σε διαφορετικά ερωτήματα.
«Θα πρέπει να διαχωρίσουμε την έννοια της συνεχούς κατοίκησης από την αίσθηση των πολιτισμικών ριζών», επισημαίνει.
Η διάκριση έχει σημασία κάθε φορά που μια αρχαιολογική ανακάλυψη μετατρέπεται αμέσως σε δήλωση για το ποιοι είμαστε. Η κατοίκηση ενός τόπου δεν αποδεικνύει ότι οι κάτοικοί του διατήρησαν επί χιλιετίες την ίδια ταυτότητα. Αντίστοιχα, η αναγνώριση αλλαγών δεν εξαφανίζει τις σχέσεις ανάμεσα στις διαδοχικές κοινωνίες.
Ακόμη και οι όροι «Μινωίτες» και «Μυκηναίοι», υπενθυμίζει ο καθηγητής, αποτελούν σύγχρονες αρχαιολογικές συμβάσεις. Μας βοηθούν να οργανώσουμε τη γνώση μας· δεν μπορούν από μόνοι τους να περιγράψουν πώς αυτοπροσδιορίζονταν όλοι οι άνθρωποι εκείνων των εποχών.
Η αξία ενός ευρήματος δεν μετριέται σε χρυσό
Ο πλούσια κτερισμένος τάφος του Πολεμιστή των Γρυπών στην Πύλο προσφέρει μια εντυπωσιακή εικόνα του πρώιμου μυκηναϊκού κόσμου. Ο Βαβουρανάκης αναγνωρίζει τη σημασία του, αλλά στην ίδια συζήτηση στρέφεται στις λιτές ταφές που ερευνήθηκαν στο Πλάσι Μαραθώνα.
Όπως εξηγεί, τα ευρήματα της πανεπιστημιακής ανασκαφής συνέβαλαν στην τεκμηρίωση της ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή κατά τη μετάβαση από το τέλος της προϊστορίας στην αρχαιότητα. Η σημασία τους προκύπτει από το ιστορικό ερώτημα που φωτίζουν, ακόμη και χωρίς την αίγλη ενός πολύτιμου αντικειμένου.
Η σύγχρονη έρευνα αναζητά πληροφορίες και σε κατάλοιπα που ένας επισκέπτης μπορεί εύκολα να προσπεράσει: οστά, σπόρους, πρώτες ύλες, ίχνη παραγωγής και κατανάλωσης. Μέσα από αυτά μπορούν να διερευνηθούν η διατροφή, το περιβάλλον, η τεχνολογία και οι συνθήκες ζωής.
Έτσι αλλάζουν και οι ερωτήσεις. Ποιοι είχαν πρόσβαση στους πόρους; Πώς οργανωνόταν η εργασία; Υπήρχαν διαφορές ανάμεσα στα φύλα, στις ηλικίες ή στις κοινωνικές ομάδες;
Η μετατόπιση αυτή δίνει χώρο σε ανθρώπους που δεν άφησαν πίσω τους ανάκτορα. Η καθημερινότητά τους γίνεται αναγκαίο μέρος της ιστορίας που επιχειρεί να κατανοήσει η αρχαιολογία.

Η ερμηνεία αρχίζει μέσα στην ανασκαφή
«Δεν υπάρχει αρχαιολογία χωρίς ερμηνεία», τονίζει ο Βαβουρανάκης.
Η φράση δεν αποτελεί άδεια για αυθαίρετες αφηγήσεις. Περιγράφει μια επιστημονική εργασία που αρχίζει πριν ακόμη εμφανιστεί το πρώτο αντικείμενο. Η επιλογή της θέσης, το εύρος της ανασκαφής και η απόφαση να ερευνηθούν περισσότερα κτίρια ή βαθύτερα στρώματα συνδέονται με συγκεκριμένα ερωτήματα.
Τα ευρήματα ελέγχουν αυτές τις αρχικές υποθέσεις. Μπορούν να τις ενισχύσουν, να τις τροποποιήσουν ή να οδηγήσουν στην εγκατάλειψή τους.
Το παράδειγμα που δίνει είναι απλό: ένα ειδώλιο μέσα σε έναν χώρο λατρείας δεν έχει αναγκαστικά την ίδια σημασία με ένα ειδώλιο που βρέθηκε σε αποθηκευτικό χώρο, δίπλα σε πιθάρια. Η θέση, τα συνευρήματα και οι συνθήκες απόθεσης αποτελούν μέρος της πληροφορίας.
Ανάλογη προσοχή απαιτούν οι τάφοι. Τα όπλα και τα κοσμήματα μπορεί να υπογραμμίζουν μια κοινωνική ταυτότητα, αλλά η ταφή οργανώνεται από τους ζωντανούς. Αποτυπώνει και τις δικές τους επιθυμίες: πώς θέλουν να θυμούνται τον νεκρό, τι θέση τού αποδίδουν και τι επιλέγουν να προβάλουν για την κοινότητά τους.
Ο τάφος, επομένως, δεν είναι μια διαφανής βιογραφία. Είναι και μια πράξη μνήμης, διαμορφωμένη από όσους έμειναν πίσω.
Περισσότερα δεδομένα, μεγαλύτερη ευθύνη
Η ανάλυση αρχαίου DNA μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό βιολογικών συγγενειών. Οι γεωφυσικές διασκοπήσεις προσφέρουν ενδείξεις για δομές κάτω από το έδαφος. Οι ψηφιακές αποτυπώσεις διευκολύνουν την καταγραφή, τη σύγκριση και την παρουσίαση σύνθετων δεδομένων.
Ο Βαβουρανάκης θεωρεί αυτές τις δυνατότητες καθοριστικές. Παρατηρεί, μάλιστα, ότι μια λεπτομερής ψηφιακή αναπαράσταση υποχρεώνει και τον ίδιο τον αρχαιολόγο να επανεξετάσει πλευρές της ερμηνείας του.
Η ποιότητα της έρευνας εξακολουθεί, όμως, να εξαρτάται από τη μεθοδολογία. Μια εντυπωσιακή εικόνα δεν αρκεί για να τεκμηριώσει μια υπόθεση. Ούτε ένα νέο εργαστηριακό αποτέλεσμα απαντά αυτομάτως σε όλα τα ιστορικά ερωτήματα.
Εδώ συνδέεται η τεχνολογία με ένα άλλο θέμα της συνέντευξης: την πολιτική χρήση του παρελθόντος. Οι απορίες του παρόντος αναπόφευκτα επηρεάζουν την έρευνα. Η ανησυχία για το περιβάλλον, για παράδειγμα, στρέφει την προσοχή στις σχέσεις παλαιότερων κοινωνιών με τη γη και τους φυσικούς πόρους.
Ο καθηγητής διαχωρίζει αυτή την επιρροή από την παραχάραξη. Η επιστημονική ερμηνεία οφείλει να παραμένει ελέγξιμη και ανοιχτή στην αναθεώρηση. Η ιδεολογική κατάχρηση επιλέγει όσα τη βολεύουν για να επιβεβαιώσει ένα ήδη αποφασισμένο συμπέρασμα.
Οι άνθρωποι πίσω από τα ερείπια
Όταν η συζήτηση φτάνει στις καταρρεύσεις σύνθετων κοινωνιών, το ενδιαφέρον περνά από τα εντυπωσιακά οικοδομήματα στις ευπάθειες των συστημάτων που τα δημιούργησαν. Περιβαλλοντικές πιέσεις, κοινωνικές σχέσεις και τρόποι οργάνωσης χρειάζεται να εξετάζονται μαζί, χωρίς να αναζητείται μία εξήγηση που να χωρά κάθε ιστορική περίπτωση.
Εξίσου σημαντικό είναι τι συνέβη μετά: πώς οι άνθρωποι προσαρμόστηκαν, άλλαξαν πρακτικές και συγκρότησαν νέες κοινότητες. Η καταστροφή ενός ανακτόρου δεν ισοδυναμεί με το τέλος κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας.
Στο κλείσιμο, ο Βαβουρανάκης επιστρέφει στον βαθύτερο σκοπό της έρευνας. Τα υλικά κατάλοιπα, λέει, μας δείχνουν «τι σήμαινε να είναι κανείς άνθρωπος σε τόπο και χρόνο διαφορετικούς από το σήμερα».
Αυτή η δυνατότητα δίνει στην αρχαιολογία τη δημόσια αξία της. Μας επιτρέπει να γνωρίσουμε άλλους τρόπους ζωής και να συγκρίνουμε τις δικές μας βεβαιότητες μαζί τους. Ένα αγγείο, μια κατοικία ή μια ταφή μπορεί έτσι να γίνει αφετηρία για ένα ερώτημα που αφορά και εμάς: πόσα από όσα θεωρούμε αυτονόητα θα φαίνονταν παράξενα σε ανθρώπους μιας άλλης εποχής;
