Ο Ντάνιελ Κίρκπατρικ είναι ανεξάρτητος ερευνητής και συγγραφέας, με ειδίκευση στην αρχαία ιρλανδική ιστορία. Είναι πρώην ακαδημαϊκός και κάτοχος διδακτορικού διπλώματος στην Ανάλυση Διεθνών Συγκρούσεων από το Πανεπιστήμιο του Κεντ. Σήμερα δημοσιεύει πρωτότυπες έρευνες και κείμενα για την πολιτιστική κληρονομιά μέσω της ιστοσελίδας του danielkirkpatrick.co.uk. Το νέο του βιβλίο εξετάζει τη χωρική ιστορία της Βόρειας Ιρλανδίας μέσα από δέκα χάρτες. Παράλληλα, εργάζεται ως ειδικός δεδομένων και έχει δημιουργήσει ένα εργαλείο που παρουσιάζει και εξερευνά περιφερειακά προφίλ σε ολόκληρη την Ιρλανδία. Επίσης διαθέσιμο στην ιστοσελίδα του. Η συζήτησή μαζί του μας ταξιδεύει στην ιστορία της Ιρλανδίας και στον τρόπο με τον οποίο η αρχαιολογία, τα τοπία και οι παλαιότερες παραδόσεις μπορούν να μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε έναν κόσμο που απέχει χιλιάδες χρόνια από τον δικό μας. Μέσα από τη δική του έρευνα και προσέγγιση, εξετάζει το παρελθόν πέρα από τις σύγχρονες αντιλήψεις και αναζητά τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από τα μνημεία, τα ευρήματα και τις παραδόσεις.
1. Ποιο είναι ένα πράγμα σχετικά με την αρχαία Ιρλανδία που οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα κατανοούν λανθασμένα;
Το πλαίσιο. Νομίζω ότι οι περισσότεροι από εμάς προσεγγίζουμε την αρχαία ιρλανδική ιστορία μέσα από το πρίσμα της Ιρλανδίας όπως είναι σήμερα. Τουλάχιστον, αυτό έκανα αρχικά. Σύντομα, όμως, συνειδητοποίησα πόσο παραπλανητικό μπορεί να είναι αυτό. Είναι σαν να κοιτάζουμε με τα κιάλια ανάποδα, παραμορφώνοντας την οπτική μας αντί να την ενισχύουμε. Μέρη όπως ο Νεολιθικός Κύκλος του Γίγαντα στο Μπέλφαστ γίνονται πολύ πιο συναρπαστικά όταν κατανοούμε τη θέση του κοντά στον ποταμό Λάγκαν, τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάστηκε αυτό το τεράστιο χεντζ, χρησιμοποιώντας μόνο εργαλεία από πυριτόλιθο και οστά, ή το γεγονός ότι ο ταφικός θάλαμος με διάδρομο που κάποτε βρισκόταν στο κέντρο του αποτελούσε μόνο ένα μικρό μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου τελετουργικού συγκροτήματος. Όταν, λοιπόν, βλέπουμε την αρχαία Ιρλανδία όπως πραγματικά ήταν, διαμορφωμένη από ανθρώπους που ανταποκρίνονταν στο δικό τους περιβάλλον και διέθεταν μοναδικές πεποιθήσεις και πρακτικές, αποκτούμε μια εντελώς νέα προοπτική για το σήμερα. Αντί να χρησιμοποιούμε το παρελθόν για να εξηγήσουμε το παρόν, η αρχαία ιστορία μάς επιτρέπει να δούμε τη σύγχρονη κουλτούρα μας με μεγαλύτερη σαφήνεια.
2. Όταν σκεφτόμαστε τους Κέλτες, πόσα από αυτά που πιστεύουμε βασίζονται σε στοιχεία και πόσα προέρχονται από μεταγενέστερες ιστορίες, ιδέες και τη λογοτεχνία;
Ο όρος «κελτικότητα» χρησιμοποιείται συχνά, αλλά σπάνια ορίζεται. Ο αρχαιολόγος Μπάρι Κάνλιφ έχει γράψει ένα εξαιρετικό σύντομο βιβλίο για το θέμα αυτό (The Celts). Ξεκινά με μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα εισαγωγή, στην οποία παρουσιάζει το ευρύ φάσμα των ερμηνειών της λέξης «Κέλτης» και τον τρόπο με τον οποίο αυτή προκαλεί μια σχεδόν ανούσια σειρά από λανθασμένες εντυπώσεις. Εξηγεί πώς αυτές βασίζονται συχνά σε κοινωνικοπολιτισμικές διαστρεβλώσεις που έχουν διαμορφωθεί τόσο στο παρελθόν όσο και στο παρόν, στις οποίες, όπως παραδέχομαι, έχω συμβάλει κι εγώ. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο έχω διαπιστώσει ότι στρέφομαι όλο και περισσότερο προς την αρχαιολογία, στην προσπάθειά μου να κατανοήσω την αρχαία ιρλανδική ιστορία. Τα αρχαιολογικά στοιχεία για την αρχαία Ιρλανδία στέκονται σε μεγάλο βαθμό από μόνα τους και συχνά δεν εντάσσονται απόλυτα στο μεταγενέστερο «κελτικό» πλαίσιο. Ωστόσο, ως κάποιος που γράφει επίσης ιστορικά μυθιστορήματα, αναγνωρίζω ότι η ετικέτα «κελτική» έχει ισχυρή απήχηση και ιδιαίτερο νόημα, αποτελώντας ένα σημαντικό πολιτισμικό σημείο αναφοράς. Αλλά, επιστρέφοντας στην απάντησή μου στην πρώτη ερώτηση, θα πρέπει απλώς να είμαστε προσεκτικοί όταν εφαρμόζουμε αυτή τη σύγχρονη έννοια στην αρχαία ιστορία.
3. Τι μπορεί να μας πει το ίδιο το τοπίο της Ιρλανδίας για τους ανθρώπους που έζησαν εκεί πριν από χιλιάδες χρόνια;
Σε τεράστιο βαθμό και – τολμώ να πω! – μερικές φορές περισσότερο ακόμη και από τα ίδια τα μνημεία. Πολλά από τα ιστορικά μνημεία που βλέπουμε σήμερα δεν είναι παρά τα πιο πρόσφατα σε μια μακρά ακολουθία μνημείων που εξελίσσονταν διαρκώς. Τα κάστρα αποτελούν ένα εξαιρετικό παράδειγμα, όπως το νορμανδικό κάστρο στο Ντάντραμ, όπου η τοποθεσία διατηρούσε στρατηγική σημασία καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας. Καθώς εξελίσσονταν οι τεχνολογίες και τα υλικά, εξελίσσονταν και οι οχυρώσεις. Αυτό που κάποτε ήταν πιθανότατα ένα οχυρό σε λόφο της Εποχής του Σιδήρου αντικαταστάθηκε από ένα ξύλινο κάστρο, το οποίο αργότερα οχυρώθηκε με πέτρα και, τελικά, μετατράπηκε σε αρχοντικό. Η ιστορία δεν μένει στάσιμη. Ωστόσο, το τοπίο αποτελεί έναν θαυμάσιο οδηγό για την αναγνώριση μοτίβων. Για παράδειγμα, τα σημεία με μεγάλο υψόμετρο συνδέονται με πολλές αμυντικές τοποθεσίες, ενώ πολλοί μεγαλίθοι βρίσκονται συχνά κοντά σε σημαντικούς ποταμούς. Η τοποθεσία ήταν πάντα σημαντική και πολλοί από τους παράγοντες που θεωρούμε σημαντικούς σήμερα εξακολουθούσαν να έχουν σημασία σε όλη τη διάρκεια της ιστορίας.
4. Πόσα γνωρίζουμε πραγματικά για τους θεούς και τα υπερφυσικά όντα της αρχαίας Ιρλανδίας;
Είναι πολύ εύκολο να υπερεκτιμήσουμε το πόσα πραγματικά γνωρίζουμε. Κατ’ αρχάς, οι Ιρλανδοί θεοί δεν ήταν στην πραγματικότητα θεοί, τουλάχιστον όχι με τον ίδιο τρόπο που ήταν οι Έλληνες, οι Ρωμαίοι ή οι Αιγύπτιοι θεοί. Και το μεγαλύτερο μέρος όσων έχουν διασωθεί σχετικά με αυτές τις υπερφυσικές μορφές καταγράφηκε από χριστιανούς μοναχούς αιώνες αργότερα. Αυτό δεν καθιστά αυτές τις ιστορίες άκυρες – κάθε άλλο –, αλλά σημαίνει ότι πρέπει να προσεγγίζουμε το θέμα με προσοχή. Προσπάθησα να συγκεντρώσω μερικούς από τους σημαντικότερους μύθους και τις λαϊκές παραδόσεις, αλλά θα συνιστούσα σε όποιον ενδιαφέρεται να επισκεφθεί απευθείας το duchas.ie, όπου μπορεί να βρει μια εξαιρετική συλλογή ιρλανδικής λαογραφίας, ή το celt.ucc.ie, για πρωτότυπο υλικό σχετικά με την ιρλανδική μυθολογία. Ωστόσο, η αρχαιολογία μπορεί να προσφέρει πιο έμμεσες και, κατά πάσα πιθανότητα, συμπληρωματικές ενδείξεις σχετικά με τις τελετουργίες, την επαναλαμβανόμενη λατρεία των νεκρών, καθώς και τα μνημεία που είχαν ευθυγραμμιστεί σκόπιμα με τους σεληνιακούς κύκλους. Για παράδειγμα, στον μεγαλιθικό χώρο του Όρμου Μίλλιν, η τεράστια κλίμακα των σκόπιμων μεταθανάτιων ενδείξεων στα λείψανα που έχουν ταφεί εκεί υποδηλώνει ένα πραγματικά πολύπλοκο σύστημα πεποιθήσεων, παρόλο που δεν μπορούμε να το ανασυνθέσουμε άμεσα.
5. Ποια είναι μία αρχαιολογική ανακάλυψη στην Ιρλανδία που πιστεύετε ότι αξίζει πολύ περισσότερη προσοχή;
Υπάρχουν τόσες πολλές, που είναι πραγματικά δύσκολο να πω. Πρόσφατα, όμως, είχα τη χαρά να παρευρεθώ σε μια ανοιχτή εκδήλωση στην ανασκαφή στο Μπαλιναχάτι του Μπέλφαστ, όπου παρουσιάστηκε η ανακάλυψη ενός ξύλινου κύκλου. Ο επικεφαλής αρχαιολόγος εξήγησε ότι πιθανότατα υπήρχε ένας «cist» – ένας ταφικός θάλαμος με πέτρινη επένδυση – καλυμμένος από έναν σωρό λίθων στο κέντρο του κύκλου. Ανακαλύφθηκαν προϊστορικά αγγεία, εργαλεία από πυριτόλιθο και μια όμορφη χάλκινη αιχμή βέλους με υποδοχή. Καμία από αυτές τις ανακαλύψεις από μόνη της δεν θα ήταν ιδιαίτερα αξιοσημείωτη (εκτός ίσως από την αιχμή του βέλους), αλλά όλες μαζί σκιαγραφούν μια ζωντανή εικόνα μιας κοινότητας που υπήρχε πριν από χιλιάδες χρόνια σε έναν τόπο όπου ζω σήμερα. Οι άνθρωποι εκείνης της εποχής αφιέρωσαν χρόνο για να κατασκευάσουν αυτές τις δομές, είχαν σαφώς τελετουργίες και πεποιθήσεις που καθοδηγούσαν τη ζωή τους και πιθανότατα συγκεντρώνονταν σε αυτόν τον χώρο σε τακτά χρονικά διαστήματα, σύμφωνα με τον σεληνιακό κύκλο. Με αυτή την έννοια, τα ευρήματα είναι αξιοσημείωτα για την ιστορία που μας αφηγούνται. Μας συνδέουν με έναν αρχαίο πολιτισμό που συνεχίζει να μας εκπλήσσει.
6. Ποια είναι μία αρχαία ιρλανδική ιστορία που πιστεύετε ότι αξίζει να γίνει περισσότερο γνωστή εκτός Ιρλανδίας;
Μεγάλωσα στη Βόρεια Ιρλανδία, όμως μόνο όταν έφτασα στα τριάντα μου έμαθα για το μεγάλο έπος της Ιρλανδίας, το Táin Bó Cúailnge (Η Επιδρομή των Βοοειδών του Κούλεϊ). Η ιστορία αυτή βρίσκεται στο επίκεντρο του Κύκλου του Ούλστερ, ενός σώματος μεσαιωνικής ιρλανδικής λογοτεχνίας που καταγράφηκε γύρω στον 12ο αιώνα. Στο επίκεντρό της βρίσκεται η βασίλισσα Μέιβ του Κοννάχτ, η οποία ξεκινά έναν πόλεμο εναντίον του Ούλστερ, προκειμένου να αρπάξει έναν πολύτιμο ταύρο. Στην υπεράσπιση του Ούλστερ στέκεται ο νεαρός ήρωας Κού Χουλίν, ο οποίος μόνος του κρατά πίσω τον εισβολέα στρατό, μέσα από μια σειρά μονομαχιών. Η ιστορία έχει την κλίμακα, την τραγωδία και τη μεγαλόπνοη φιλοδοξία ενός πραγματικού έπους. Ωστόσο, ακόμη και στη Βόρεια Ιρλανδία δεν είχα ακούσει γι’ αυτήν, πόσο μάλλον στον υπόλοιπο κόσμο. Αν κάποιος δημιουργός ταινιών ή βιντεοπαιχνιδιών διαβάζει αυτό το κείμενο, ας το σημειώσει! Πραγματικά πιστεύω ότι θα άξιζε να μεταφερθεί στη μεγάλη οθόνη σε πολύ πιο μεγαλοπρεπή κλίμακα. Και δεν είναι απλώς μια ιστορία που αξίζει να ειπωθεί για την ίδια την ιστορία, καθώς προσφέρει μια ουσιαστική εικόνα για τον τρόπο με τον οποίο η πρώιμη ιρλανδική κοινωνία αντιλαμβανόταν την τιμή, τη βασιλεία και τη σύγκρουση. Έτσι, δεδομένου του κοινού εδώ, θα έλεγα ότι, αν ήδη αγαπάτε την Ιλιάδα, σας χωρίζει πραγματικά μόνο ένα βιβλίο από το να ανακαλύψετε το ιρλανδικό της αντίστοιχο.
7. Τι μπορεί να μας πει η αρχαιολογία για τις γυναίκες στην αρχαία Ιρλανδία;
Η ιρλανδική ιστορία είναι γεμάτη αξιοθαύμαστες γυναίκες, από την Αφρέκα ντε Κούρσι, που ίδρυσε το Γκρέι Άμπεϊ, μέχρι τη Γκρέις Ο’Μάλεϊ, τη «βασίλισσα των πειρατών» του Κοννάχτ. Ακόμη και στην ιρλανδική μυθολογία συναντάμε εμβληματικές γυναικείες μορφές, όπως η βασίλισσα Μέιβ του Κοννάχτ, που ηγήθηκε του πολέμου εναντίον του Ούλστερ, ή η Μόρριγαν, η οποία συνδεόταν με τον πόλεμο και τη μεταμόρφωση. Για μένα, όμως, είναι τα δομικά στοιχεία που το αποτυπώνουν καλύτερα, όπως αυτά που συναντάμε στους Νόμους του Μπρέχον – το ιρλανδικό νομικό σύστημα που χρονολογείται από τον 7ο αιώνα (και ακόμη νωρίτερα). Οι νόμοι που αφορούν το διαζύγιο είναι ιδιαίτερα ενδιαφέροντες, καθώς όριζαν ότι, αν μια σύζυγος χώριζε τον άντρα της, διατηρούσε την περιουσία που είχε φέρει στον γάμο, προστατεύοντας έτσι την οικονομική της ασφάλεια, αλλά και εκείνη της οικογένειάς της, στην οποία θα επέστρεφε. Φυσικά, η περιουσία δεν αντιμετωπιζόταν με τον σύγχρονο ατομικιστικό τρόπο, αλλά ως κάτι που ανήκε στην κοινότητα. Επομένως, η διατήρηση της περιουσίας από μια σύζυγο πιθανότατα συνέβαλλε στην προστασία του πλούτου και της ασφάλειας της φυλής της και όχι μόνο της ίδιας. Πάντως, σε σύγκριση με άλλα ιστορικά πλαίσια της ίδιας εποχής, αυτό υποδηλώνει ότι οι Ιρλανδές γυναίκες κατείχαν μια πιο ισότιμη θέση απέναντι στους άνδρες σε σχέση με τις γυναίκες άλλων πολιτισμών.
8. Ποιος είναι ο μεγαλύτερος μύθος σχετικά με τους Κέλτες που θα θέλατε να διορθώσετε;
Υπάρχουν πολλοί. Αλλά, για να είμαι ειλικρινής, δεν με ενδιαφέρει τόσο να «διορθώσω» την ιστορία όσο να την ανακαλύψω. Κι εγώ ο ίδιος έχω κάνει πολλά λάθη. Αυτό που απολαμβάνω και θέλω να μοιραστώ είναι η ίδια η διαδικασία της ανακάλυψης, καθώς και η πρόκληση της έρευνας γύρω από πράγματα, πολλά από τα οποία μοιάζουν μυστηριώδη και άγνωστα. Υπάρχει ο κίνδυνος να επικεντρωθούμε υπερβολικά σε ένα συγκεκριμένο στοιχείο ή σε έναν μόνο επιστημονικό κλάδο. Οι απαντήσεις βρίσκονται τόσο στο εύρος όσο και στο βάθος της έρευνας. Για μένα, αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό και γι’ αυτό αφιερώνω τόσο πολύ χρόνο προσπαθώντας να μοιραστώ την ιστορία με τους άλλους.
9. Ποια είναι μία ανακάλυψη από την έρευνά σας που θα θέλατε να γνωρίζουν περισσότεροι άνθρωποι;
Η εξερεύνηση. Η Ιρλανδία είναι γεμάτη ιστορία και, παρ’ όλα αυτά, ελάχιστοι από εμάς έχουμε αξιοποιήσει την ευκαιρία να την εξερευνήσουμε. Όταν ήμουν ακαδημαϊκός, αφιέρωσα, όπως ήταν φυσικό, χρόνια στη μελέτη και την έρευνα, αλλά τώρα, εξερευνώντας ο ίδιος αυτούς τους χώρους, αρχίζω να αισθάνομαι ότι κατανοώ καλύτερα την ιστορία μας. Και δεν είμαι ο μόνος. Λαμβάνω συνεχώς μηνύματα από άλλους που μοιράζονται τις δικές τους εμπειρίες εξερεύνησης και, ειλικρινά, το λατρεύω. Ξέρω ότι αυτή πιθανότατα δεν είναι η απάντηση που περιμένετε, αλλά πραγματικά πιστεύω ότι η ιστορία πρέπει να βιώνεται και όχι απλώς να μελετάται. Και η Ιρλανδία προσφέρει ένα από τα πιο όμορφα τοπία για να το κάνει κανείς.
10. Ποιο είναι ένα πράγμα σχετικά με την αρχαία Ιρλανδία που θα θέλατε κάθε αναγνώστης να θυμάται αφού διαβάσει το έργο σας;
Να δει τη συνολική εικόνα. Κάθε αρχαιολογικός χώρος, κάθε ιστορία και κάθε αντικείμενο μάς δίνει μια εντύπωση, όχι ένα οριστικό συμπέρασμα. Καθώς μαθαίνω για νέους αρχαιολογικούς χώρους και νέα ερευνητικά ευρήματα, αναγκάζομαι συνεχώς να αναθεωρώ όσα είχα σκεφτεί και γράψει στο παρελθόν. Καθώς η έρευνα εξελίσσεται, το ίδιο θα πρέπει να κάνει και η οπτική μας, και γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε. Μπορώ μόνο να παραπέμπω σε άλλους ανθρώπους που είναι πολύ πιο καταρτισμένοι και καλύτερα ενημερωμένοι από εμένα, αλλά μου αρέσει πραγματικά να το κάνω αυτό και θα συνεχίσω να το κάνω για όσο μπορώ.
