Ο άνθρωπος αναζητεί την ευτυχία. Οι περισσότερο διαρκείς και ουσιαστικές πηγές από τις οποίες η ανθρωπότητα επιδιώκει να αντλήσει ευτυχία είναι οι θρησκείες, οι ιδεολογίες και οι εσωτεριστικές εταιρείες. Μια εσωτεριστική εταιρεία είναι και ο Ελευθεροτεκτονισμός (ή Τεκτονισμός).

Ο όρος εσωτερισμός προέρχεται από την ελληνική ρίζα εσω- (που σημαίνει εσώτερο). Ο Πλάτων, στον διάλογο “Αλκιβιάδης”, χρησιμοποιεί την έκφραση “τα έσω”, εννοώντας τα εσώτερα πράγματα, και στον διάλογο “Θεαίτητος”, χρησιμοποιεί τον όρο “τα έξω”, εννοώντας τα εξώτερα πράγματα. Η εσωτεριστική ατραπός της ανθρωπότητας αρχίζει με τον Ορφισμό στην Ελλάδα στον 6ο αιώνα π.Κ.Ε., και οι οπαδοί του Ορφισμού θεωρούσαν τον Θράκα ποιητή Ορφέα ως τον ιδρυτή των μυστηρίων τους.

Αναφορικώς με τον όρο μυστήριο, πρέπει να επισημάνουμε ότι ο Γάλλος φιλόσοφος Gabriel Marcel, στο βιβλίο του με τίτλο “LeMystèredel’être” (https://www.bloomsbury.com/uk/mystery-of-being-9798881860998/), εξηγεί ότι ένα πρόβλημα είναι κάτι εξωτερικό προς εμάς και κάτι το οποίο μπορεί να επιλυθεί με την κατάλληλη γενικεύσιμη τεχνική, ενώ ένα μυστήριο είναι κάτι από το οποίο δεν μπορούμε να αποσπάσουμε τον εαυτό μας.

Σύμφωνα με τον Marcel, ένα μυστήριο είναι ένα πρόβλημα που υπεισέρχεταιστα ίδια του τα δεδομένα, καθώς έχει τις ρίζες του στα βάθη τού είναι μας αλλά και φθάνει πέρα από εμάς. Εξού και δεν υπάρχει μια γενική τεχνική για την αντιμετώπιση ενός μυστηρίου, αλλά μπορεί μόνο να βιωθεί με μια σοφία που ανταποκρίνεται στις ιδιαιτερότητες της κατάστασης και των εμπλεκόμενων ανθρώπων.

Αναζητώντας τον ορισμό του Ελευθεροτεκτονισμού

Αν ρωτούσαμε όλους τους τέκτονες του κόσμου, του παρελθόντος και του παρόντος,τι είναι ο Ελευθεροτεκτονισμός, θα λαμβάναμε μια ατελείωτη σειρά νοηματοδοτήσεων, και καθένας από αυτούς τους τρόπους νοηματοδότησης του Ελευθεροτεκτονισμού θα διέφερε από τους υπόλοιπους, ενώ ορισμένοι θα ήταν σαφώς αντιφατικοί μεταξύ τους. Η απουσία ενός σαφώς ορισμένου δόγματος, το οποίο θα αποτελούσε το ιδεώδες σημείο αναφοράς για όλους τους τέκτονες, παρέχει στον Ελευθεροτεκτονισμό το πλεονέκτημα να ξεγλιστρά από τις κατηγορίες για αίρεση και τις συνεπακόλουθες συγκρούσεις.

Επίσης, στον βαθμό που γίνεται αποδεκτό ότι ο Ελευθεροτεκτονισμός είναι ό,τι πιστεύει ο καθένας γι’ αυτόν, και δεν υπάρχει κάποιο κοινό, απόλυτο μέτρο σύγκρισης, καθένας μπορεί να ανέχεται τις απόψεις καθενός άλλου.

Έτσι, ο Ελευθεροτεκτονισμός ως γενικό φαινόμενο και ως γενικός όρος (genericterm) επιβιώνει και αναπτύσσεται ιστορικά, ενώ ταυτόχρονα εξειδικεύεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, καθώς υφίστανται διαφορετικοί τεκτονικοί Τύποι, διαφορετικά τεκτονικά Τάγματα, και διαφορετικοί τρόποι ερμηνείας και ορισμού του Ελευθεροτεκτονισμού στο πλαίσιο καθενός επιμέρους τεκτονικού θεσμού. Έτσι, υπάρχουν διαφορετικοί Ελευθεροτεκτονισμοί ανά τον κόσμο (και ανά χώρα).

Εφόσον δεν συμφωνούν όλοι οι τέκτονες μεταξύ τους στον ορισμό του Ελευθεροτεκτονισμού, τότε σε τι συμφωνούν; Σε κάτι πρέπει να συμφωνούν ώστε να συγκροτούν από κοινού ένα ενιαίο, αναγνωρίσιμο φαινόμενο, συγκεκριμένα το φαινόμενο του Ελευθεροτεκτονισμού. Αυτό το οποίο ενώνει τους τέκτονες στο ενιαίο φαινόμενο του Ελευθεροτεκτονισμού είναι η τελετουργικότητα (σε συνδυασμό με μια βασική συμβολολογία), η χρήση συμβολικών και διδακτικών τεκτονικών δραμάτων.

Όλοι οι τέκτονες συναντώνται σε έναν “Ναό” (Temple), υπό την έννοια του ιερού τεκτονικού χώρου, φορώντας ειδικά ενδύματα και κοσμήματα. Εκτελούν τελετουργίες σύμφωνα με ένα τυπικό (ritual) και τελειοποιούνται μεταβαίνοντας από έναν βαθμό σε έναν ανώτερο. Το ίδιο τυπικό ως προς τα βασικά ζητήματα, με επιμέρους διαφοροποιήσεις, απαγγέλλεται σε όλες τις γλώσσες ανά τον κόσμο. Εξού και η τελετουργία είναι το κοινό θεμέλιο που συνδέει όλους τους τέκτονες μεταξύ τους. Συνεπώς, ο Ελευθεροτεκτονισμός αποβαίνει μια εταιρεία ανθρώπων, ενωμένων μεταξύ τους από την τελετουργικότητα, αλλά η φύση αυτής της εταιρείας παραμένει απροσδιόριστη ή ορίζεται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.

Υπάρχει μια φιλοσοφία του Ελευθεροτεκτονισμού; Υπάρχει μια τεκτονική ανθρωπολογία; Στην ιστορία του Ελευθεροτεκτονισμού, υπάρχουν μόνο δύο βιβλία πουπρωτογενώς και θεμελιωδώς ασχολήθηκαν συστηματικώς με το να διατυπώσουν και να διαυγάσουν την τεκτονική φιλοσοφία, ρητώς, με επιστημονικώς αυστηρό και σαφή τρόπο, σύμφωνα με τη μεθοδολογία της ακαδημαϊκής φιλοσοφίας. Τοπρώτο είναι το βιβλίο “PhilosophiederMaurerei”, (https://www.amazon.com/Philosophy-Masonry-Johann-Gottlieb-Fichte/dp/B0G1H7PLZP), πουγράφθηκε από τον Γερμανό φιλόσοφο JohannGottliebFichte, ο οποίος υπήρξε καθηγητής στα πανεπιστήμια της Ιένας, του Ερλάνγκεν και του Βερολίνου.

Tο δεύτερο είναι το βιβλίο “Filosofia della Massoneri aedella tradizio neiniziatica”, (https://www.amazon.com/Freemasonry-Philosophical-Investigation-Giuliano-Bernardo/dp/1645306240), που γράφθηκε από τον Ιταλό φιλόσοφο Giuliano DiBernardo, ο οποίος κατείχε την έδρα της Φιλοσοφίας της Επιστήμης και της Λογικής στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου του Τρέντο (Università degli Studi di Trento) από το 1979 έως το 2010. Το 2023, σε συνεργασία με τον Giuliano DiBernardo, συνέγραψα και εξέδωσα (στα ελληνικά), το βιβλίο “Μαθήματα Τεκτονικής Φιλοσοφίας” (https://www.iambos.gr/index.php?route=product/product&product_id=36259), όπου ακολούθησα, εξήγησα πλήρως, και επέκτεινα το βασικό έργο του προς ποικίλες κατευθύνσεις.

Σύμφωνα με τα ανωτέρω τρία βιβλία, η φιλοσοφική φύση του Ελευθεροτεκτονισμού συνίσταται σε ένα συγκεκριμένο σύστημα πρακτικής φιλοσοφίας. Ο πυρήνας της πρακτικής φιλοσοφίας αποτελείται από τη θεωρία των αξιών και την ανάλυση δεοντικών θέσεων (πρέπει-δεν πρέπει). Είναι ακριβώς η πρακτική φιλοσοφία του Ελευθεροτεκτονισμού που υποστηρίζει και δικαιολογεί την τεκτονική ανθρωπολογία. Κατ’ επέκταση, η πρακτική φιλοσοφία επιτρέπει τη συνειδητή συνύπαρξη ανθρώπων με διαφορετικές θρησκευτικές πεποιθήσεις, διαφορετικά προσωπικά οράματα ζωής, και διαφορετικούς κοινωνικούς ρόλους μέσα στην ίδια τεκτονική Στοά. Πρόκειται για μια κατάσταση μη-αποκλειστικής ρυθμιστικότητας.

Μέγας Αρχιτέκτων του Σύμπαντος

Ειδικότερα, στο ανωτέρω βιβλίο μου, “Μαθήματα Τεκτονικής Φιλοσοφίας” (Εκδόσεις Ίαμβος), υποστηρίζω ότι η ουσία της τεκτονικής ανθρωπολογίας, εκτός από την ηθική, περιλαμβάνει και την υπέρβαση, δηλαδή την επιδίωξη τελειοποίησης της ανθρωπότητας. Στον Ελευθεροτεκτονισμό, η ιδέα της υπέρβασης αντιπροσωπεύεται από τον Μέγα Αρχιτέκτονα του Σύμπαντος, γνωστό με το αρκτικόλεξο Μ.Α.Τ.Σ.

Για τους θρησκευόμενους τέκτονες, ο Μ.Α.Τ.Σ. είναι ο Θεός κάποιας θρησκευτικής παράδοσης ή μια αναφορά στη θεότητα γενικά στο πλαίσιο ενός θρησκευτικού ή θεολογικού συγκρητισμού. Για τους μυστικιστές τέκτονες, ο Μ.Α.Τ.Σ. είναι το απολύτως άρρητο και ουσιαστικά απροσπέλαστο απόλυτο ον. Αντίθετα, για τους ρυθμιστικούς τέκτονες, στους οποίους ανήκω, ο Μ.Α.Τ.Σ. είναι μια ρυθμιστική αρχή, και όχι μια οντολογική υπέρβαση.

Με άλλα λόγια, για εμάς τους ρυθμιστικούς τέκτονες, ο Μ.Α.Τ.Σ. συμβολίζει την ιδιαίτερη πνευματική ποιότητα εκείνου του ιδεώδους ανθρώπου που έχει εκπληρώσει κατά τέλειο τρόπο όλους τους ηθικούς κανόνες του Ελευθεροτεκτονισμού και λειτουργεί ως μια σύνοψη όλων των επιμέρους ηθικών στόχων του Ελευθεροτεκτονισμού. Ιδού μία από τις καινοτόμες ερμηνείες του Ελευθεροτεκτονισμού που περιέχονται στο ανωτέρω βιβλίο μου: η ρυθμιστική θεώρηση του Ελευθεροτεκτονισμού. Στο εν λόγω βιβλίο μου, εξηγώ συστηματικά τη διαφορά μεταξύ της υπέρβασης ως οντολογικής πραγματικότητας και της υπέρβασης ως ενός ρυθμιστικού ιδεώδους.

Ως μια ρυθμιστική υπέρβαση, ο Μ.Α.Τ.Σ. εκφράζει, όχι μια πραγματικότητα καθ’ εαυτήν, αλλά τον τελικό στόχο του ανθρώπου στον Ελευθεροτεκτονισμό και αποτελεί τη σύνοψη και τη δικαιολόγηση της ελευθεροτεκτονικής ηθικής, όπως την ορίζω. Με αυτόν τον τρόπο, όπως εξηγώ στο εν λόγω βιβλίο μου, υπερβαίνω πολλές σημαντικές αντιφάσεις που υπάρχουν μέσα στα παραδοσιακά τεκτονικά τυπικά, και ξεκαθαρίζω με σαφή και τελεσίδικο τρόπο τη διαφορά του Ελευθεροτεκτονισμού από τη θρησκεία, τον διαθρησκειακό συγκρητισμό και τον μυστικισμό, επισημαίνοντας, ωστόσο, ότι ο ατομικός τέκτων, προσωπικά, μπορεί να προεκτείνει τη θεμελιώδη ρυθμιστική θεώρηση του Ελευθεροτεκτονισμού, όπως την εισηγούμαι, προκειμένου να τη συνθέσει με προσωπικές του θρησκευτικές πεποιθήσεις, αλλά αυτό αποτελεί ατομική του επιλογή και δεν (πρέπει να) αφορά στον Ελευθεροτεκτονισμό καθ’ εαυτόν, ο οποίοςπρέπει να είναι ορισμένος και οριοθετημένος σύμφωνα με ένα ρυθμιστικό ιδεώδες.

Εξού και εισηγούμαι τον ρυθμιστικό Ελευθεροτεκτονισμό (για τον οποίο ο Μ.Α.Τ.Σ. είναι ένα ρυθμιστικό ιδεώδες υπέρβασης, χωρίς οντολογία), σε αντιδιαστολή προς οποιαδήποτε εκδοχή θρησκευόμενου Ελευθεροτεκτονισμού (για τον οποίο ο Μ.Α.Τ.Σ. συνδέεται με κάποιους οντολογικούς ισχυρισμούς).

Ιερό και βέβηλο

Στο ανωτέρω βιβλίο μου,ξεκαθαρίζω τη διαφορά μεταξύ μιας βέβηλης (profane) έννοιας και μιας ιερής (sacred) ή μυητικής (initiatory) έννοιας στο πλαίσιο του εσωτερισμού γενικά. Μια εσωτεριστική εταιρεία (όπως ο Ελευθεροτεκτονισμός) περιλαμβάνει τόσο βέβηλες έννοιες όσο και μυητικές ή ιερές έννοιες. Οι βέβηλες έννοιες μιας εσωτεριστικής εταιρείας είναι έννοιες οι οποίες μπορεί να γίνουν κατανοητές ή/και αποδεκτές από κάποιον χωρίς να χρειάζεταινα έχει μυηθεί στη συγκεκριμένη εσωτεριστική εταιρεία. Οι μυητικές ή ιερές έννοιες μιας εσωτεριστικής εταιρείας είναι έννοιες οι οποίες μπορεί να γίνουν κατανοητές ή/και αποδεκτές μόνο από κάποιον που έχει μυηθεί στη συγκεκριμένη εσωτεριστική εταιρεία.

Χρησιμοποιώ τον όρο βέβηλος υπό την αυστηρή φιλοσοφική και κοινωνιολογική έννοια. Βέβηλος σημαίνει αμύητος, δηλαδή κάποιος ο οποίος δεν μετέχει μιας ειδικής, σκοπίμως ξεχωρισμένης γνώσης και υπαρξιακής κατάστασης. Ο όρος βέβηλος, σημαίνοντας αμύητος και μη ιερός, δεν έχει κατ’ ανάγκη μια αρνητική σημασία και δεν πρέπει να συγχέεται με τις έννοιες ιερόσυλος και βλάσφημος. Βεβαίως, ο όρος βεβήλωση ειδικά,  έχει μια αρνητική σημασία, καθώς σημαίνει τον ατιμασμό της μύησης και την ασέβεια προς το ιερό. Άλλο, λοιπόν, βέβηλος και άλλο βεβήλωση. Κοντολογίς, βέβηλο σημαίνει, απλώς και μόνο, οτιδήποτε είναι προσβάσιμο και προσιτό χωρίς να απαιτείται μύηση – δηλαδή χωρίς ειδικές προϋποθέσεις – και έτσι, αντιδιαστέλλεται προς το μυητικό ή ιερό.

Για παράδειγμα, η έννοια της ελευθερίας και η έννοια της τυπικής γραφειοκρατικής οργάνωσης περιλαμβάνονται στον Ελευθεροτεκτονισμό, αλλά αυτές οι έννοιες μπορεί να κατανοηθούν ή/και να γίνουν αποδεκτές και από ανθρώπους που δεν έχουν μυηθεί στον Ελευθεροτεκτονισμό, και άρα, αποτελούν δύο από τις βέβηλες έννοιες του Ελευθεροτεκτονισμού, ενώ το μυητικό μυστικό (που περιλαμβάνει και την έννοια της μυητικής ιεραρχίας) αποτελεί την κατ’ εξοχήν μυητική ή ιερή έννοια του Ελευθεροτεκτονισμού.

Καθώς οι θεμελιώδεις έννοιες του Ελευθεροτεκτονισμού περιλαμβάνουν και βέβηλες έννοιες – όπως ελευθερία, ανεκτικότητα, αδελφότητα κ.λπ. (δηλαδή έννοιες που δεν χρειάζεται κάποιος να μυηθεί για να τις κατανοήσει ή να τις ενστερνιστεί) – και ιερές έννοιες – που συνθέτουν το μυητικό μυστικό (και προϋποθέτουν μύηση) – δεν μπορεί να νοηθεί σοβαρά Ελευθεροτεκτονισμός χωρίς μυστικότητα. Μάλιστα, η κατ’ εξοχήν ιδιαιτερότητα του Ελευθεροτεκτονισμού βρίσκεται στη μυστική του διάσταση. Κατά τα λοιπά, η βέβηλη κοινωνία διαθέτει πληθώρα ομάδων και οργανώσεων που ασχολούνται με την ελευθερία, την ανεκτικότητα, τη φιλανθρωπία (ανθρωπιστικές δράσεις), τα φιλολογικά σουαρέ, τις δημόσιες σχέσεις, τα γκαλά και άλλα παρόμοια.

Η διαφορά της τεκτονικής μυστικότητας από τον μυστικισμό

Όπως εξήγησα, η μυστικότητα του Ελευθεροτεκτονισμού συναρτάται με την ιδιαιτερότητα της ουσίας και, συγκεκριμένα, αναφέρεται στο μυητικό μυστικό και στη λειτουργία μιας μυητικής ιεραρχίας. Διαφορετικά, αν ο Ελευθεροτεκτονισμός αφομοιωθεί από τη βέβηλη κοινωνία, εκπίπτει σε πολιτιστικό σύλλογο, ή κοινωνική λέσχη. Ωστόσο, το είδος της μυστικότητας στο οποίο αναφέρομαι δεν πρέπει να συγχέεται με τον μυστικισμό.

Η θέση των μυστικιστών μπορεί να συνοψιστεί ως εξής: ο τέκτων, έχοντας λάβει τη μύηση, εκκινεί την πορεία του στη Μυητική Ατραπό, στην οποία ταξιδεύει σύμφωνα με τις δικές του υποκειμενικές δυνατότητες. Σύμφωνα με τους μυστικιστές, ο δρόμος είναι ατομικός, και αφού η Μυητική Ατραπός δίδεται από το υποκειμενικό βίωμα, ο Ελευθεροτεκτονισμός δεν είναι φιλοσοφία (υπό την έννοια που την εννοούμε στην ακαδημία), αλλά έχει ως αποστολή του να διδάξει στα μέλη του πώς να ακολουθήσουν τη Μυητική Ατραπό.

Συνεπώς, από τη σκοπιά των μυστικιστών, η τεκτονική διδασκαλία αποτελείται από ένα σύνολο μεθοδολογικών οδηγιών, που σημαίνει ότι ο Ελευθεροτεκτονισμός είναι μια μέθοδος, και όχι μια φιλοσοφία.

Όντως, ο Ελευθεροτεκτονισμός, καθώς περιλαμβάνει διδακτικά δράματα (τελετουργικότητα), βασίζεται στην εμπειρία, και η εμπειρία δεν είναι φιλοσοφία (η οποία είναι αναστοχασμός επάνω στην εμπειρία). Όμως, διαφωνώ με τον καθαρό μυστικισμό, που επιδιώκει να διαχωρίσει ριζικά τη μυητική εμπειρία από τη φιλοσοφία. Οι καθαροί μυστικιστές δεν συνειδητοποιούν ότι η Μυητική Ατραπός, η πορεία επάνω στη Μυητική Ατραπό, δεν είναι αυτοσκοπός, αλλάαντίθετα, αποσκοπεί στη γνώση πραγματικών αληθειών, που ανήκουν στη σφαίρα της οντολογίας, και είναι ακριβώς η οντολογία που κάνει τη Μυητική Ατραπό να έχει νόημα.

Συνεπώς, χωρίς οντολογία, η μέθοδος απολυτοποιείται σε βαθμό που αναπτύσσεται η πεποίθηση ότι η μέθοδος, και μόνο η μέθοδος, μπορεί να εφοδιάσει τον τέκτονα με όλα όσα χρειάζεται για να ακολουθήσει τη Μυητική Ατραπό. Ένας Τεκτονισμός χωρίς σαφώς διαμορφωμένη και συστηματική φιλοσοφική εκπαίδευση είναι ένας βαριά ελλειμματικός Τεκτονισμός. Εξού και στο βιβλίο “Μαθήματα Τεκτονικής Φιλοσοφίας”, εισηγούμαι μια συστηματική ερμηνεία του Ελευθεροτεκτονισμού με όρους φιλοσοφικής ανθρωπολογίας.

Δημοκρατικός Τεκτονισμός

Ομιλώντας με τυπικούς όρους, όλοι οι υφιστάμενοι Τεκτονισμοί τηρούν τους εσωτεριστικούς κανόνες: τα μέλη τους φορούν τεκτονικά περιζώματα και τεκτονικά κοσμήματα, απαγγέλλουν τελετουργίες, διεξάγουν τελετές μύησης (initiation), διέλευσης (passing) και έγερσης (raising), και καθοδηγούν υποψηφίους σε επιγενόμενους βαθμούς. Όλα φαίνονται να είναι εντάξει. Αλλά δεν είναι, διότι στην πραγματικότητα, όλα αυτά γίνονται χωρίς επίγνωση του αυθεντικά εσωτεριστικού νοήματος.

Τόσο από έρευνες και συζητήσεις που έχω πραγματοποιήσει διεθνώς, όσο και από την τεκτονική εμπειρία που έχω συσσωρεύσει (από το 1997, όταν μυήθηκα στην Ηνωμένη Μεγάλη Στοά της Αγγλίας, στο Λονδίνο, έως και σήμερα), μπορώ να πω υπεύθυνα ότι, σήμερα, σεπάρα πολλάτεκτονικά περιβάλλοντα, η τελετουργία αποτελεί μια ασυνείδητη επανάληψη ενεργειών. Αυτοί που τις εκτελούν δεν γνωρίζουν απαραίτητα το νόημά τους. Αυτή η κατάσταση αποτελεί πρόσφορο έδαφος για βαθιές αντιφάσεις και ανωμαλίες.

Για παράδειγμα, μέσα σε Στοές και σε Μεγάλες Στοές, διεξάγονται προεκλογικοί αγώνες και ίντριγκες για την εκλογή Σεβασμίων Διδασκάλων και Μεγάλων Διδασκάλων, αντίστοιχα, με όρους και μεθόδους της βέβηλης κοινωνίας. Γιατί να γίνονται τέτοια πράγματα μέσα στην ιερότητα του Ναού; Γιατί να αναμειγνύονται τέτοιες πρακτικές με την τελετουργία; Η απάντηση είναι απλή: οι παρευρισκόμενοι δεν κατανοούν το μυητικό θεμέλιο του Τεκτονισμού. Πώς μπορούν τότε να είναι τέκτονες; Η αλήθεια είναι ότι, ουσιαστικά, δεν είναι.

Ο Τεκτονισμός προέκυψε από την εσωτεριστική παράδοση της ανθρωπότητας – η οποία εκκίνησε στην Ελλάδα στον 6ο αιώνα π.Κ.Ε. με τη μυστηριακή θρησκεία του Ορφέα – και ενσωματώνει τη μεθοδολογία και το ήθος αυτής της παράδοσης. Όμως, μετά από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, οι εκπρόσωποι του αμερικάνικου Τεκτονισμού έγιναν οι φορείς και προωθητές του “εκδημοκρατισμού” του Τεκτονισμού, προσδίδοντας στον Τεκτονισμό έναν πολιτικό ρόλο σε συνάρτηση με τη λογική του Ψυχρού Πολέμου, και εισήγαγαν στον Τεκτονισμό μια μεθοδολογία και μια πρακτική που αντανακλούσαν την παράδοση του αμερικάνικου μάρκετινγκ. Έτσι, πολλοί ευρωπαϊκοί Τεκτονισμοί, που είχαν διαλυθεί λόγω του Δεύτερου Παγκόσμιου Πολέμου, δεν είχαν καμία πιθανότητα να ανασυγκροτηθούν πραγματικά στη μεταπολεμική περίοδο (δεδομένου, μάλιστα, ότι η δυτική Ευρώπη κατέστη γεωστρατηγικώς υποτελής των Η.Π.Α.).

Ο προπολεμικός Τεκτονισμός ήταν βασισμένος στο πρότυπο μιας ελιτίστικης, κατακόρυφης ιεραρχίας (π.χ., σύμφωνα με το πρότυπο παραδοσιακών αριστοκρατικών συστημάτων). Ο μεταπολεμικός Τεκτονισμός, υπό την επίδραση προγραμμάτων εκδημοκρατισμού, εκλαϊκεύθηκε. Η δόξα του προπολεμικού ευρωπαϊκού Τεκτονισμού είχε πλέον χαθεί. Έτσι, γεννήθηκε το φαινόμενο της “αντι-μύησης” του Τεκτονισμού, σπέρνοντας τεκτονικές Στοές που έχουν περισσότερο μη-τεκτονικούς, παρά τεκτονικούς, λόγους ύπαρξης και τρόπους λειτουργίας.

Ακολουθώντας το σκεπτικό του μέντορά μου Giuliano DiBernardo, υποστηρίζω ότι ο δημοκρατικός Ελευθεροτεκτονισμός αποτελεί μια εκφυλισμένη μορφή Ελευθεροτεκτονισμού. Με συμβολικούς όρους, ο Ελευθεροτεκτονισμός μπορεί να αναπαρασταθεί με δύο πυραμίδες, όπου η μία πυραμίδα εκφράζει το βέβηλο θεμέλιο του Ελευθεροτεκτονισμού (δηλαδή ένα σύστημα εννοιών που χαρακτηρίζουν τον Ελευθεροτεκτονισμό αλλά μπορούν να γίνουν κατανοητές ή/και αποδεκτές χωρίς να απαιτείται μύηση) ενώ η άλλη πυραμίδα εκφράζει το μυητικό θεμέλιο του Ελευθεροτεκτονισμού.

Σύμφωνα με το παραδοσιακό αγγλικό μοντέλο, οι δύο πυραμίδες έχουν την κορυφή τους επάνω, υποδηλώνοντας ότι η εξουσία και η ισχύς κατέρχονται από επάνω προς τα κάτω, δηλαδή από τον Μέγα Διδάσκαλο προς τους τέκτονες. Αντίθετα, το δημοκρατικό μοντέλο του Ελευθεροτεκτονισμού επιτάσσει την αντιστροφή των πυραμίδων, καθώς σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, η εξουσία και η ισχύς ανέρχονται από τη βάση προς τα επάνω, δηλαδή από τους τέκτονες προς τον Μέγα Διδάσκαλο.

Ας εξετάσουμε τις κυριότερες αρνητικές συνέπειες της αντιστροφής των πυραμίδων στο πλαίσιο του δημοκρατικού μοντέλου του Ελευθεροτεκτονισμού. Πρώτον, οι τέκτονες εκλέγουν τον Μέγα Διδάσκαλο, είτε με καθολική ψηφοφορία είτε μέσω ενός εκλεκτορικού σώματος που αποτελείται από τους Σεβάσμιους Διδασκάλους ή και άλλους αντιπροσώπους των επιμέρους Στοών.

Οι εκφυλιστικές παρενέργειες και οι αντιφάσεις της δημοκρατίας παράγουν και εδώ πολύ δυσμενείς και αποκρουστικές καταστάσεις. Συνήθως, υπάρχουν δύο ή περισσότεροι υποψήφιοι για τη θέση του Μεγάλου Διδασκάλου. Σύμφωνα με τους δημοκρατικούς κανόνες, καθένας από τους υποψηφίους πρέπει να παρουσιάσει τη λίστα των υποψήφιων Μεγάλων Αξιωματικών του και το πρόγραμμά του. Η προεκλογική εκστρατεία αρχίζει με παίγνια πολιτικής σφαγής και πολιτικού μάρκετινγκ: οι υποψήφιοι προσπαθούν να κερδίσουν πετώντας λάσπη εναντίον των αντιπάλων τους και διεξάγοντας δημόσιες σχέσεις σύμφωνα με τη λογική και τα ήθη της βέβηλης κοινωνίας. Σε αυτό το πλαίσιο, συμβαίνουν συμβιβασμοί όλων των ειδών, καθώς ψήφοι προσφέρονται με αντάλλαγμα εύνοιες.

Επίσης, διάφοροι πνευματικά ακατάλληλοι και επιτήδειοι, όχι μόνο επιτυγχάνουν να εκλεγούν Σεβάσμιοι Διδάσκαλοι και αντιπρόσωποι Συμβολικών Στοών στη Γενική Συνέλευση, αλλά και διαδραματίζουν ενεργητικό και σημαντικό ρόλο στην εκλογή του Μεγάλου Διδασκάλου. Τελικά, όποιος υποψήφιος ικανοποιεί κάποιον στοιχειώδη κανόνα πλειοψηφίας γίνεται Μέγας Διδάσκαλος, αλλά όποιος και να εκλεγεί Μέγας Διδάσκαλος θα είναι σε σημαντικό βαθμό αποδυναμωμένος λόγω της λάσπης που θα έχει εκτοξευθεί εναντίον του και λόγω των συμβιβασμών που θα έχει κάνει κατά τη διάρκεια της προεκλογικής περιόδου.

Μεγαλείο και παρακμή

Ο GiulianoDiBernardo, στο βιβλίο του με τίτλο “LaMassoneria: Splendoreedecadenza” (https://www.amazon.it/MASSONERIA-Splendore-decadenza-Giuliano-Bernardo-ebook/dp/B09R4RQC6G), θεωρεί ότι η παρακμή του Τεκτονισμού είναι αποτέλεσμα των εξής:

• ηθικής εκτροπής και απώλειας ηθικής θεμελίωσης,
• παρανόησης ή νοηματικά ελλιπούς χρήσης του συμβολισμού,
• θεσμικής διαφθοράς και σύγχυσης ταυτότητας,
• και ενός διευρυνόμενου χάσματος μεταξύ του φιλοσοφικού ιδεώδους και της καθημερινής πρακτικής.

Για εκείνον, η θεραπεία δεν είναι μια επιφανειακή μεταρρύθμιση, αλλά μια φιλοσοφική και ηθική επιστροφή στον μυητικό σκοπό και στη σαφήνεια ως προς το τι πραγματικά είναι ο Τεκτονισμός–μια πρακτική φιλοσοφία αυτοκατανόησης του ανθρώπου και ηθικής βελτίωσης.

Ο πρώιμος νεωτερικός Ελευθεροτεκτονισμός – συγκεκριμένα, ο ευρωπαϊκός Ελευθεροτεκτονισμός του 18ου αιώνα – αποτελεί μια στιγμή διανοητικού και ηθικούμεγαλείου, ριζωμένη στον πολιτισμό του Διαφωτισμού.Κύρια χαρακτηριστικά του ήταν τα ακόλουθα:

1) Ορθολογική πνευματικότητα: Ο Τεκτονισμός εναρμόνιζε τον λόγο με τηνυπερβατικότητα χωρίς δογματική θρησκεία. Παρείχε μια συμβολική οδό προς τηνηθική ανύψωση, συμβατή με τον ρασιοναλισμό του Διαφωτισμού.

2) Παγκόσμια αδελφότητα: Υπερέβαινε θρησκευτικές και εθνικές διαιρέσεις – κάτι ριζοσπαστικό σε μια εποχή που χαρακτηριζόταν από δογματικές συγκρούσεις και/ή εθνικισμό.

3) Ηθική ανθρωπολογία: Ο πρώιμος νεωτερικός Ελευθεροτεκτονισμός μπορεί να γίνει κατανοητός ως ένα φιλοσοφικό εγχείρημα για τη φύση του ανθρώπου με βάση τις αρχές ελευθερία, αξιοπρέπεια, τελειοποιησιμότητα και ηθική αυτοσυγκρότηση.

4) Η μύηση ως εσωτερικός μετασχηματισμός: Η μύηση αρχικά σήμαινε ένα πειθαρχημένο ταξίδι ηθικού και πνευματικού εξευγενισμού – όχι απλώς τελετουργική πρόοδο.

Σε εκείνη την περίοδο, ο συμβολισμός λειτουργούσε ως γλώσσα φιλοσοφικών αληθειών, και όχι ως μυστικιστικό διακοσμητικό στοιχείο.

Η παρακμή άρχισε όταν ο Τεκτονισμός μετατοπίστηκε από ελιτίστικους φιλοσοφικούς κύκλους σε μαζικούς θεσμικούς οργανισμούς (19ος–20ός αιώνας). Οι δομικές συνέπειες αυτού του γεγονότος ήταν οι ακόλουθες:

• Η ταχεία αριθμητική αύξηση αποδυνάμωσε την πνευματική αυστηρότητα.
• Οι διοικητικές και γραφειοκρατικές μέριμνες επισκίασαν το μυητικό βάθος.
• Οι Στοές έγιναν κοινωνικά περίοπτες, παρά φιλοσοφικά απαιτητικές.
• Οι στάσεις της αμερικανικής δημοκρατίας και της ποπ κουλτούρας σάρωσαν τις παραδοσιακές ευρωπαϊκές ελιτίστικες τεκτονικές δομές.

Η επέκταση δεν ήταν (και δεν είναι) εγγενώς αρνητική – αλλά ως το σημείο όπου η ποσότητα άρχισε να υπονομεύει την ποιότητα.

Πολιτικοποίηση και εργαλειοποίηση

Ο Τεκτονισμός σταδιακά εμπλέχθηκε σε:

• εθνικιστικά κινήματα (παράλληλα με τον κατακερματισμό των τεκτονικών δικαιοδοσιών σύμφωνα με τα κρατικά σύνορα),
• αντικληρικούς αγώνες,
• κομματική πολιτική,
• δίκτυα εξουσίας,
• και τεχνικές δημόσιων σχέσεων.

Αν και ο Τεκτονισμός ιστορικά αλληλεπέδρασε με τη νεωτερική πολιτική πραγματικότητα, έπαυσε συν τω χρόνω να είναι υπερ-πολιτικός και έγινε εργαλειακός.Αυτή η μετατόπισησηματοδοτεί μια αποφασιστική ρήξη με τον οικουμενισμό του Διαφωτισμού.

Τελετουργία χωρίς φιλοσοφία

Καθώς ο Τεκτονισμός εξαπλώθηκε και εκλαϊκεύθηκε, τα τελετουργικά διατηρήθηκαν, αλλά το φιλοσοφικό τους περιεχόμενο λησμονήθηκε ή εκχυδαΐστηκε. Έτσι, ο Τεκτονισμός οδηγήθηκε σε μια κατάσταση στην οποία χαρακτηρίζεται από: φορμαλισμό, επιφανειακό θεατρικό συμβολισμό, και αποστήθιση κατηχητικών τύπων χωρίς κατανόηση. Κατ’ αποτέλεσμα, η μύηση έγινε επιτελεστική και όχι μετασχηματιστική. Επιπλέον, ιστορικά, ο Ελευθεροτεκτονισμός διαφοροποιήθηκε σε πολλά τυπικά, πολλές διαφορετικές δικαιοδοσίες, και πολλές διαφορετικές ερμηνευτικές σχολές.

Υπάρχουν πλέον, διεθνώς, αρκετές μελέτες περίπτωσης εκφυλισμού τεκτονικών θεσμών: σκάνδαλα, μαφιοκρατία, φατριασμός, απώλεια ηθικού κύρους, μικροαστικός οπορτουνισμός, και δημόσια δυσπιστία. Για τον DiBernardo, αυτά δεν αποτελούν μεμονωμένες αποτυχίες, αλλά εκδηλώσεις μιας βαθύτερης φιλοσοφικής παρακμής.

Ηθέση του DiBernardo για την ιστορική εξέλιξη του Ελευθεροτεκτονισμού μπορεί να συνοψιστεί σε μια τριφασική πορεία:

• Πρώτη φάση: ιδρυτικό μεγαλείο: Διαφωτιστικό φιλοσοφικό-μυητικό εγχείρημα.
• Δεύτερη φάση: επέκταση και αλλοίωση: Ανάπτυξη, πολιτικοποίηση, γραφειοκρατικοποίηση.
• Τρίτη φάση: παρακμή: Απώλεια ηθικού πυρήνα, συμβολικός αναλφαβητισμός, σύγχυση ταυτότητας.

Επανίδρυση έναντι επιφανειακής μεταρρύθμισης

Επειδή το πρόβλημα είναι ιστορικό και δομικό, πρέπει να απορρίψουμε τις επιφανειακές μεταρρυθμίσεις και κάθε μορφή “εξωραϊσμού” και τεχνικών δημόσιων σχέσεων.

Χρειαζόμαστε μια “επανίδρυση” βασισμένη σε:

• αποκατάσταση της φιλοσοφικής αυστηρότητας,
• αυθεντική μυητική παιδαγωγική,
• ηθική σοβαρότητα (και μακριά από την ποπ κουλτούρα),
• σαφή ταυτότητα ως φιλοσοφική ανθρωπολογία.

Σύμφωνα με αυτή τη συνταγή και τις προσωπικές οδηγίες του τεκτονικού μου μέντορα, Giuliano DiBernardo, δημιούργησα και διευθύνω το αυτόνομο διεθνές Τεκτονικό Τάγμα “Modern and Perfecting Rite” (“Νεωτερικός και Τελεσιουργικός Τύπος”), ως μια διεθνή συντεχνία λογίων (https://nicolaslaos-official.gr/a-guild-of-literati/).

Για το GRDiscovery

Φωτογραφίες και Ρεπορτάζ: Νικόλαος Λάος