Η εικαστικός μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο Terra Voices για τη φωτογραφία, και την εμπιστοσύνη που χάνεται ανάμεσά τους. Και θέτει ένα ερώτημα που αφορά κάθε χρήστη μιας οθόνης: τι συμβαίνει όταν δεν μας εξαπατά μόνο το ψεύτικο, αλλά παύει να μας πείθει και το αληθινό;

Μια εικόνα εμφανίζεται στην οθόνη μας. Είναι δυσάρεστη, ανατρεπτική ή απλώς δεν ταιριάζει με όσα πιστεύουμε. Η αντίδραση μπορεί να έρθει σχεδόν αυτόματα: «Είναι AI». Συνεχίζουμε την κύλιση και το ζήτημα κλείνει, χωρίς να έχει προηγηθεί κανένας έλεγχος.

Συνήθως συζητάμε για την τεχνητή νοημοσύνη με τον αντίστροφο φόβο: μήπως πιστέψουμε μια εικόνα που κατασκευάστηκε. Η Μαρία Μαυροπούλου, στη συνέντευξή της στο Terra Voices, στρέφει το βλέμμα σε μια εξίσου κρίσιμη πιθανότητα.

«Το πιο τρομακτικό είναι να βλέπουμε αλήθειες και να τις περνάμε για ψέματα».

Η παρατήρηση δεν προέρχεται από μια δημιουργό που απορρίπτει την τεχνολογία. Η Μαυροπούλου χρησιμοποιεί συστηματικά την τεχνητή νοημοσύνη στην καλλιτεχνική της πρακτική. Την ενδιαφέρουν οι δυνατότητές της, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο μεταβάλλει τη σχέση μας με τις εικόνες, τους άλλους και την ίδια την πραγματικότητα.

Αυτό κάνει τη συζήτηση πιο ενδιαφέρουσα από μια ακόμη αντιπαράθεση ανάμεσα στους υποστηρικτές και στους πολέμιους του AI. Το ερώτημα δεν είναι αν θα χρησιμοποιούμε τα νέα εργαλεία. Είναι με ποιες προθέσεις τα χρησιμοποιούμε και με ποια κριτήρια αντιμετωπίζουμε όσα παράγουν.

Η φωτογραφία δεν ήταν ποτέ όλη η αλήθεια

Η Μαυροπούλου ξεκινά αμφισβητώντας μια παλιά βεβαιότητα: ότι η φωτογραφία εγγυάται από μόνη της την αλήθεια όσων δείχνει.

Μπροστά στον φακό μπορεί να υπάρχει μια σκηνοθετημένη κατάσταση. Μετά τη λήψη μπορεί να ακολουθήσει επεξεργασία. Η ύπαρξη μιας φωτογραφίας, επομένως, δεν απαντά αυτομάτως σε όλες τις ερωτήσεις για ένα γεγονός.

Αυτό που ονομάζαμε «φωτογραφική αλήθεια», υποστηρίζει, λειτουργούσε και ως κοινωνική σύμβαση: δεχόμασταν ότι η εικόνα διατηρούσε μια σχέση με κάτι που είχε βρεθεί μπροστά στην κάμερα.

Η εξ ολοκλήρου συνθετική εικόνα αλλάζει αυτή τη συνθήκη. Μπορεί να μιμείται με πειστικότητα τη φωτογραφική όψη χωρίς να αντιστοιχεί σε κάποια λήψη του εικονιζόμενου συμβάντος. Το αποτέλεσμα μοιάζει οικείο, αλλά η προέλευσή του είναι διαφορετική.

Η διάκριση δεν είναι απλώς ζήτημα ορολογίας. Γίνεται ουσιαστική τη στιγμή που μια κατασκευασμένη εικόνα παρουσιάζεται ως τεκμήριο. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στη δυνατότητα να φανταστούμε έναν κόσμο, αλλά στην απόπειρα να εμφανίσουμε αυτή τη φαντασία ως καταγραφή του πραγματικού.

Η δυσπιστία μπορεί να γίνει άλλοθι

Η προτροπή να μην πιστεύουμε ό,τι βλέπουμε είναι χρήσιμη. Δεν αρκεί, όμως, όταν καταλήγει να σημαίνει ότι δεν χρειάζεται να εξετάσουμε τίποτε.

Η κριτική σκέψη απαιτεί προσπάθεια: να αναζητήσουμε την πηγή, το πλαίσιο και τις συνθήκες παραγωγής μιας εικόνας. Η αυτόματη απόρριψη δεν απαιτεί τίποτε περισσότερο από μια πρόχειρη ετικέτα.

Εδώ βρίσκεται η πιο ανησυχητική διάσταση της παρατήρησης της Μαυροπούλου. Η αμφιβολία, αντί να μας οδηγεί στην έρευνα, μπορεί να μας απαλλάσσει από αυτήν. Μια εικόνα που διαταράσσει τις πεποιθήσεις μας παραμερίζεται πριν προλάβει να θέσει το ερώτημά της.

Αυτό αφορά ιδιαίτερα τη δημοσιογραφία και τη δημόσια συζήτηση. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι η επιστροφή στην άκριτη εμπιστοσύνη προς κάθε φωτογραφία. Χρειάζεται, όμως, να διατηρηθεί η δυνατότητα διάκρισης ανάμεσα στο επαληθευμένο και στο κατασκευασμένο.

Διαφορετικά, μαζί με τα ψεύτικα τεκμήρια κινδυνεύουν να απαξιωθούν και οι πραγματικές μαρτυρίες.

Ποιος χρησιμοποιεί ποιον;

Στη συζήτηση για τη δημιουργία, η Μαυροπούλου επιστρέφει διαρκώς σε μία λέξη: πρόθεση.

Τι θέλω να δείξω; Γιατί το δημιουργώ; Τι επιδιώκω να επικοινωνήσω;

Η τεχνική ευκολία δεν απαντά σε αυτά τα ερωτήματα. Ένα εντυπωσιακό αποτέλεσμα μπορεί να εμφανιστεί γρήγορα στην οθόνη, χωρίς ο χρήστης να έχει αποφασίσει τι ακριβώς θέλει να πει.

Για την καλλιτέχνιδα, το AI λειτουργεί ως εργαλείο όταν υπηρετεί μια ανθρώπινη πρόθεση. Όταν ο δημιουργός ακολουθεί άκριτα τις προτάσεις του, αφήνοντας στο σύστημα ακόμη και την επιλογή της κατεύθυνσης, η σχέση αντιστρέφεται.

Η θέση της δεν αποκλείει τον πειραματισμό ούτε την έκπληξη. Η ίδια χρησιμοποιεί το μέσο για να διερευνήσει τα όριά του. Ζητά, όμως, να παραμένει ενεργή η κρίση του ανθρώπου.

Η συμβουλή που δίνει στους νέους δημιουργούς συμπυκνώνει αυτή τη στάση: «Μη χρησιμοποιείτε το AI στον αυτόματο».

Δεν είναι μια οδηγία χειρισμού λογισμικού. Είναι μια υπενθύμιση ότι η δυνατότητα παραγωγής εικόνων και η συγκρότηση προσωπικής ματιάς δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Περισσότερες εικόνες, λιγότερη προσοχή

Η τεχνητή νοημοσύνη συναντά ένα περιβάλλον ήδη γεμάτο εικόνες. Η Μαυροπούλου περιγράφει μια κόπωση που αναγνωρίζει και στη δική της εμπειρία: διαρκής έκθεση, αδιάκοπη κατανάλωση, λιγότερος χρόνος για να σταθούμε σε κάτι.

Κατά την εκτίμησή της, μέρος του περιεχομένου που κυκλοφορεί στις πλατφόρμες λειτουργεί κυρίως ως τρόπος συγκράτησης της προσοχής. Η κυκλοφορία μιας εικόνας μπορεί να αυξάνεται χωρίς να αυξάνεται ανάλογα η σημασία της.

Δεν χρειάζεται, βέβαια, κάθε αστείο ή κάθε meme να μεταφέρει ένα σπουδαίο μήνυμα. Το ερώτημα είναι τι συμβαίνει όταν η διαρκής εναλλαγή γίνεται ο κυρίαρχος τρόπος θέασης.

Τότε μια εικόνα δεν ανταγωνίζεται μόνο μια άλλη εικόνα. Ανταγωνίζεται την επόμενη ειδοποίηση, το επόμενο βίντεο, την επόμενη αφορμή να φύγουμε. Η προσοχή που χρειάζεται για να την καταλάβουμε γίνεται όλο και δυσκολότερο να εξασφαλιστεί.

Ο άνθρωπος πίσω από τον φακό

Παρά τη σύγχυση, η Μαυροπούλου δεν προεξοφλεί το τέλος της φωτογραφίας. Θεωρεί ότι το φωτορεπορτάζ και η φωτογραφία ντοκουμέντου μπορούν να αποκτήσουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία.

Ο φωτογράφος δεν παραδίδει μόνο μια εικόνα. Είναι και ο άνθρωπος που βρέθηκε εκεί, παρατήρησε, κατέγραψε και αναλαμβάνει την ευθύνη της μαρτυρίας του.

Η παρουσία του δεν αποτελεί από μόνη της αλάνθαστη εγγύηση. Προσφέρει, όμως, μια συγκεκριμένη προέλευση που μπορεί να εξεταστεί, μαζί με τη μεθοδολογία και την αξιοπιστία της καταγραφής.

Αυτό είναι ίσως το ουσιαστικότερο συμπέρασμα της συνέντευξης. Η εμπιστοσύνη δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στο πόσο πειστική φαίνεται μια εικόνα. Χρειάζεται να ξέρουμε ποιος τη δημιούργησε, πώς και για ποιον λόγο τη μοιράζεται.

Η Μαυροπούλου μάς καλεί να κοιτάξουμε πέρα από την επιφάνεια. Όχι για να εγκαταλείψουμε την εικόνα, αλλά για να ξαναμάθουμε να τη διαβάζουμε.

Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση της Μαρίας Μαυροπούλου με τον Θάνο Χατζηανδρέου στο Terra Voices.

Για το GRDiscovery