Νεκτάριος Ταβερναράκης: Μπορούμε να ζήσουμε περισσότερο και, κυρίως, καλύτερα;

Ο καθηγητής Μοριακής Βιολογίας Συστημάτων της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Νεκτάριος Ταβερναράκης, μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου και στο GRD Terra Voices για τη βιολογία της γήρανσης, τις δυνατότητες της επιστήμης και την απόσταση που χωρίζει μια εντυπωσιακή εργαστηριακή ανακάλυψη από μια ασφαλή θεραπεία.

Πόσα χρόνια θα μπορούσε να ζήσει ένας άνθρωπος; Η ερώτηση ακούγεται όλο και συχνότερα, καθώς η μακροζωία γίνεται αντικείμενο επιστημονικής έρευνας, επιχειρηματικών επενδύσεων και μεγάλων προσδοκιών. Στη συνέντευξή του στο Terra Voices, ο Νεκτάριος Ταβερναράκης μεταφέρει το ενδιαφέρον στην ποιότητα αυτών των χρόνων: στην υγεία, στην αυτονομία και στη δυνατότητα να συνεχίζουμε να συμμετέχουμε ενεργά στη ζωή.

«Δεν είναι ο σκοπός να ζήσουμε απλά περισσότερο. Ο σκοπός είναι να ζήσουμε καλύτερα», επισημαίνει.

Η διατύπωση αυτή δίνει το μέτρο μιας συζήτησης που συνδυάζει την επιστημονική αισιοδοξία με την αναγνώριση των ορίων της γνώσης. Ο ερευνητής περιγράφει σημαντικές ανακαλύψεις, εξηγεί τι παραμένει άγνωστο και αποφεύγει να μετατρέψει τις δυνατότητες του εργαστηρίου σε υποσχέσεις για το ανθρώπινο σώμα.

Η γήρανση αρχίζει πολύ πριν από την εικόνα στον καθρέφτη

Τα λευκά μαλλιά και οι ρυτίδες είναι οι πιο ορατές αλλαγές που φέρνει ο χρόνος. Το ουσιαστικό ενδιαφέρον της βιολογίας, όμως, βρίσκεται βαθύτερα: στις μεταβολές που συμβαίνουν στα κύτταρα και αυξάνουν σταδιακά την ευαλωτότητα του οργανισμού.

Ο Ταβερναράκης εξηγεί τη γήρανση μέσα από τη συσσώρευση κυτταρικών βλαβών. Ορισμένες σχετίζονται με εξωτερικούς παράγοντες, όπως η υπεριώδης ακτινοβολία και η έκθεση σε βλαπτικές ουσίες. Άλλες προκύπτουν από τις ίδιες τις λειτουργίες που είναι απαραίτητες για τη διατήρηση της ζωής των κυττάρων.

Ο οργανισμός διαθέτει μηχανισμούς προστασίας και επιδιόρθωσης. Με το πέρασμα του χρόνου, όμως, η ισορροπία ανάμεσα στη δημιουργία βλαβών και την αποκατάστασή τους μπορεί να διαταραχθεί, επηρεάζοντας τη λειτουργία των ιστών και των οργάνων.

Εδώ βρίσκεται και το βασικό κίνητρο της έρευνας. Η προχωρημένη ηλικία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης νευροεκφυλιστικών, καρδιαγγειακών και άλλων νοσημάτων. Η κατανόηση των μηχανισμών της γήρανσης θα μπορούσε να προσφέρει έναν ευρύτερο τρόπο προσέγγισης αυτών των προβλημάτων.

Το ερώτημα που θέτει ο επιστήμονας αφορά, επομένως, κάτι εξαιρετικά συγκεκριμένο: μπορούμε να περιορίσουμε τις παθολογικές καταστάσεις που συνοδεύουν τη γήρανση, ώστε περισσότεροι άνθρωποι να διατηρούν την υγεία και τη λειτουργικότητά τους όσο μεγαλώνουν;

Τα κύτταρα διαθέτουν μηχανισμούς συντήρησης

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες στιγμές της συζήτησης αφορά την αυτοφαγία. Πρόκειται για μια κυτταρική διαδικασία μέσω της οποίας τα κύτταρα αποδομούν και ανακυκλώνουν συστατικά τους, συμβάλλοντας στη διατήρηση της λειτουργίας τους και στην απομάκρυνση φθαρμένων κυτταρικών στοιχείων.

Η ανακάλυψη και η μελέτη τέτοιων μηχανισμών άλλαξαν τα ερωτήματα που μπορούν να θέσουν οι ερευνητές. Πλέον εξετάζουν πώς συγκεκριμένες γενετικές ή φαρμακολογικές παρεμβάσεις επηρεάζουν τη γήρανση και τη διάρκεια ζωής πειραματικών οργανισμών.

Ο Ταβερναράκης αναφέρεται στον μικροσκοπικό νηματώδη Caenorhabditis elegans, έναν σημαντικό οργανισμό-μοντέλο για τη μελέτη της γήρανσης. Περιγράφει παρεμβάσεις που μπορούν, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να αυξήσουν εντυπωσιακά τη διάρκεια ζωής του.

Η σημασία αυτών των ευρημάτων είναι μεγάλη: δείχνουν ότι βιολογικές διαδικασίες που επηρεάζουν τη γήρανση μπορούν να τροποποιηθούν. Δεν σημαίνουν, όμως, ότι υπάρχει ένας αντίστοιχος πολλαπλασιαστής για τα χρόνια της ανθρώπινης ζωής.

Ο ίδιος εντοπίζει εδώ μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της έρευνας: κατά πόσο τα αποτελέσματα που προκύπτουν από πειραματικούς οργανισμούς μπορούν να μεταφερθούν στον άνθρωπο με ασφάλεια. Η απάντηση απαιτεί κατάλληλα σχεδιασμένες κλινικές δοκιμές, αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας και των πιθανών παρενεργειών, καθώς και χρόνο. Η απόσταση αυτή αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της επιστημονικής διαδικασίας και δεν μπορεί να καλυφθεί με έναν εντυπωσιακό τίτλο.

Η ηλικία μας δεν περιγράφεται μόνο από την ημερομηνία γέννησης

Η διάκριση ανάμεσα στη χρονολογική και τη βιολογική ηλικία φωτίζει μια καθημερινή παρατήρηση: άνθρωποι της ίδιας ηλικίας μπορεί να παρουσιάζουν πολύ διαφορετική κατάσταση υγείας και λειτουργικότητα.

Η χρονολογική ηλικία μετρά τον χρόνο που έχει περάσει από τη γέννηση. Η βιολογική ηλικία επιχειρεί να αποτυπώσει πτυχές της κατάστασης του οργανισμού μέσα από διάφορους βιολογικούς δείκτες. Δεν εξαντλείται στο πόσο νέος φαίνεται κάποιος, ούτε αποτελεί έναν μοναδικό και αλάνθαστο αριθμό.

Ο Ταβερναράκης χρησιμοποιεί το παράδειγμα των μονοζυγωτικών διδύμων: η κοινή γενετική αφετηρία δεν συνεπάγεται ότι θα ακολουθήσουν την ίδια πορεία γήρανσης. Οι συνθήκες ζωής, οι περιβαλλοντικές εκθέσεις και οι καθημερινές συνήθειες συμμετέχουν στη διαμόρφωση αυτής της πορείας.

Στη συζήτηση, τα γονίδια αποκτούν ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζεται η εξαιρετική μακροζωία. Παράλληλα, ο ερευνητής επιμένει στον ουσιαστικό ρόλο του περιβάλλοντος και του τρόπου ζωής.

Αυτό δεν σημαίνει ότι μια συγκεκριμένη συμπεριφορά μπορεί να εγγυηθεί έναν συγκεκριμένο αριθμό επιπλέον χρόνων ζωής. Αναδεικνύει, όμως, τη σημασία της πρόληψης. Υπενθυμίζει, επίσης, ότι η υγιής γήρανση συνδέεται και με τις δυνατότητες που έχει κάθε άνθρωπος να ζει σε ασφαλές περιβάλλον και να έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και φροντίδας.

Η τεχνητή νοημοσύνη επιταχύνει την έρευνα, αλλά τα ερωτήματα παραμένουν

Η μελέτη του DNA, του RNA, των πρωτεϊνών και των μεταβολιτών παράγει τεράστιους όγκους πληροφοριών. Η πρόκληση είναι να μετατραπούν αυτά τα δεδομένα σε ουσιαστική γνώση για τον τρόπο λειτουργίας του οργανισμού.

Ο Ταβερναράκης βλέπει στην τεχνητή νοημοσύνη ένα ισχυρό εργαλείο για αυτή την προσπάθεια. Η δυνατότητα ανάλυσης σύνθετων δεδομένων μπορεί να επιταχύνει την αναγνώριση συσχετίσεων και τη διατύπωση νέων ερευνητικών υποθέσεων.

Αναφέρεται, χαρακτηριστικά, στην πρόοδο που έχει σημειωθεί στην πρόβλεψη της δομής των πρωτεϊνών. Οι νέες τεχνολογίες ανοίγουν δρόμους που μέχρι πρόσφατα απαιτούσαν πολύ περισσότερο χρόνο και εργασία.

Παραμένει, ωστόσο, προσεκτικός απέναντι στην ιδέα ότι η πλήρης κατανόηση της γήρανσης βρίσκεται μόλις λίγα χρόνια μακριά. Πρόκειται για ένα πολυπαραγοντικό φαινόμενο και η έρευνα συχνά αποκαλύπτει νέα επίπεδα πολυπλοκότητας.

Κάθε απάντηση μπορεί να δημιουργήσει νέα ερωτήματα. Αυτή η δυνατότητα έκπληξης, όπως την περιγράφει, αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της επιστημονικής αναζήτησης.

Η ελληνική έρευνα χρειάζεται συνέχεια και σταθερή στήριξη

Η συζήτηση αποκτά και μια σαφή ελληνική διάσταση. Ο Ταβερναράκης υποστηρίζει ότι η διεθνώς ανταγωνιστική έρευνα μπορεί να πραγματοποιηθεί στην Ελλάδα και ότι οι επιτυχίες Ελλήνων ερευνητών το έχουν ήδη αποδείξει.

Η δυσκολία, κατά την εκτίμησή του, βρίσκεται στη συστηματική στήριξη της ερευνητικής δραστηριότητας και στη δυνατότητα οι επιτυχίες αυτές να πολλαπλασιαστούν: «Αντί να είναι η εξαίρεση, να είναι ο κανόνας».

Για τη νέα γενιά, αυτό σημαίνει τη δημιουργία συνθηκών που επιτρέπουν τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, τη συνέχεια και την επιστημονική εξέλιξη μέσα στη χώρα. Για την κοινωνία, σημαίνει επένδυση στη γνώση, η οποία μπορεί να επιστρέψει ως καλύτερη πρόληψη, νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις και ισχυρότερη δημόσια υγεία.

Η συνέντευξη αφήνει τελικά μια διαφορετική εικόνα για τη μακροζωία από εκείνη ενός αγώνα για την κατάκτηση ηλικιακών ρεκόρ. Το ουσιαστικό διακύβευμα βρίσκεται στα χρόνια που μπορούμε να ζούμε με υγεία, αυτονομία, σχέσεις και ενεργή συμμετοχή στην κοινωνία.

«Να προσθέσουμε ζωή στα χρόνια και όχι χρόνια στη ζωή». Στη φράση αυτή συνοψίζεται ένας στόχος που αφορά το εργαστήριο, την πολιτική υγείας και την καθημερινότητα όλων μας.

Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση του Νεκτάριου Ταβερναράκη με τον Θάνο Χατζηανδρέου στο GRD Terra Voices.