Την αυγή της 1ης Μαΐου 1944, η κατεχόμενη Αθήνα ξυπνούσε μέσα στον φόβο και την πείνα. Στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όμως, εκείνο το πρωινό έμελλε να χαραχτεί ανεξίτηλα στη συλλογική μνήμη. Διακόσιοι κρατούμενοι από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου οδηγήθηκαν μπροστά στα γερμανικά πολυβόλα, ως αντίποινα για τη δολοφονία του στρατηγού Φραντς Κρεχ από αντάρτες του ΕΛΑΣ.
Οι περισσότεροι ήταν κομμουνιστές, πολλοί ήδη φυλακισμένοι από τη δικτατορία του Μεταξά. Δεν εκτελέστηκαν για κάποια πράξη που διέπραξαν εκείνη τη στιγμή. Εκτελέστηκαν ως αριθμοί σε μια διαταγή αντιποίνων.
Το πρωινό της θυσίας
Κατά ομάδες των 20 οδηγούνταν μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Οι μαρτυρίες μιλούν για τραγούδια, για αγκαλιές, για σύντομα σημειώματα γραμμένα βιαστικά μέσα στο στρατόπεδο.
Ανάμεσά τους βρισκόταν ο Ναπολέων Σουκατζίδης, διερμηνέας στο Χαϊδάρι. Όταν ο Γερμανός διοικητής τού πρότεινε να αντικατασταθεί, εκείνος αρνήθηκε. Δεν δέχτηκε να σωθεί εις βάρος κάποιου άλλου. Η επιλογή του έμελλε να γίνει ένα από τα πιο εμβληματικά στιγμιότυπα της ημέρας.
Οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως
Για χρόνια, η ιστορία της εκτέλεσης μεταφερόταν μέσα από μαρτυρίες και έγγραφα. Ωστόσο, πρόσφατα φωτογραφικά ντοκουμέντα της εποχής ήρθαν στο φως από ιδιωτικά αρχεία και συλλογές, αποκαλύπτοντας εικόνες της κατεχόμενης Αθήνας και του περιβάλλοντος γύρω από την Καισαριανή.
Οι φωτογραφίες αυτές — ορισμένες τραβηγμένες από Γερμανούς στρατιώτες — δεν καταγράφουν τη στιγμή της εκτέλεσης, αλλά αποτυπώνουν το σκηνικό της Κατοχής: τα φορτηγά, τις κινήσεις των στρατιωτών, τον χώρο. Το γεγονός ότι η βία καταγράφηκε μέσα από τον φακό των ίδιων των κατακτητών δημιουργεί ένα ισχυρό ηθικό και ιστορικό ερώτημα: πώς μετατρέπεται ένα «αναμνηστικό» εξουσίας σε τεκμήριο μνήμης;
Σήμερα, οι εικόνες αυτές δεν λειτουργούν ως τρόπαια. Λειτουργούν ως αποδείξεις.
Ο κινηματογράφος και η ανασύσταση της μνήμης
Η ιστορία των 200 πέρασε και στη μεγάλη οθόνη μέσα από την ταινία Το Τελευταίο Σημείωμα, σε σκηνοθεσία του Παντελή Βούλγαρη. Η ταινία εστιάζει κυρίως στη μορφή του Ναπολέοντα Σουκατζίδη και επιχειρεί μια ανθρώπινη, σχεδόν σιωπηλή αναπαράσταση των τελευταίων ωρών πριν από την εκτέλεση.
Χωρίς υπερβολές και με έντονη δραματουργική λιτότητα, ο Βούλγαρης μεταφέρει το βάρος της απόφασης, τη σιωπή των διαδρόμων του Χαϊδαρίου, τη διαδρομή προς την Καισαριανή. Η κινηματογραφική αφήγηση δεν λειτουργεί απλώς ως αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος· λειτουργεί ως πράξη μνήμης. Επαναφέρει στο προσκήνιο πρόσωπα που η Ιστορία συχνά διατηρεί ως αριθμούς.
Η τέχνη, όπως και οι φωτογραφίες που αναδύθηκαν από τα αρχεία, δεν αντικαθιστά την Ιστορία. Τη συμπληρώνει. Την καθιστά ορατή στις νεότερες γενιές.
Η Καισαριανή ως σύμβολο
Η 1η Μαΐου 1944 δεν ήταν η μοναδική μαζική εκτέλεση της Κατοχής. Όμως έγινε σύμβολο. Η σύμπτωσή της με την Πρωτομαγιά φόρτισε ακόμη περισσότερο το γεγονός. Το Σκοπευτήριο της Καισαριανής μετατράπηκε σε τόπο μνήμης, σε σημείο αναφοράς για τη δημοκρατία και την αντίσταση απέναντι στον ολοκληρωτισμό.
Η ιστορία των 200 δεν ανήκει αποκλειστικά σε μία πολιτική παράδοση. Ανήκει στην ιστορία της βίας των αντιποίνων, στην ευρωπαϊκή εμπειρία του ναζισμού, στη συλλογική δοκιμασία της Κατοχής.
Και κάθε φορά που ένα νέο ντοκουμέντο έρχεται στο φως — μια φωτογραφία, μια επιστολή, μια κινηματογραφική αναπαράσταση — η μνήμη ανανεώνεται.
Οι 200 της Καισαριανής δεν ζήτησαν να γίνουν σύμβολα. Όμως έγιναν. Και η ιστορία τους συνεχίζει να μας θέτει ερωτήματα:
Τι σημαίνει ευθύνη;
Τι σημαίνει αξιοπρέπεια;
Τι σημαίνει να στέκεσαι όρθιος όταν όλα έχουν ήδη χαθεί;
Για το GRDiscovery
Ρεπορτάζ: Θάνος Χατζηανδρέου