Κάτω από τη σύγχρονη Θεσσαλονίκη υπάρχει μια δεύτερη, αθέατη πόλη. Στα ανατολικά, στην περιοχή όπου σήμερα βρίσκονται η Πανεπιστημιούπολη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και οι εγκαταστάσεις της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης, αλλά και στα δυτικά, προς τον Βαρδάρη και τον Νέο Σιδηροδρομικό Σταθμό, απλώνεται ένα εκτεταμένο αρχαιολογικό τοπίο. Ένα τοπίο που ξεκινά από τους ελληνιστικούς χρόνους και φτάνει έως τα πρώτα βυζαντινά χρόνια.

Στο πλαίσιο της έρευνας μιλήσαμε με την Τάνια Πρωτοψάλτη, αρχαιολόγο και αναπληρώτρια προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης. Όπως μας εξηγεί, οι νεκροπόλεις της πόλης αναπτύσσονταν έξω από τα τείχη: στα ανατολικά, πέρα από την «Κασσανδρεωτική» πύλη — εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η Πανεπιστημιούπολη και η ΔΕΘ — και αντίστοιχα στα δυτικά, στην περιοχή του Βαρδάρη και του Νέου Σιδηροδρομικού Σταθμού.

Η διαρκής χρήση αυτών των χώρων για αιώνες εξηγεί γιατί σήμερα οι αρχαιολόγοι συναντούν διαφορετικές ιστορικές περιόδους στο ίδιο σημείο. Ελληνιστικοί, ρωμαϊκοί και πρωτοβυζαντινοί τάφοι συνυπάρχουν στην ίδια στάθμη. Με έναν τρόπο, η Θεσσαλονίκη δεν σταμάτησε ποτέ να χτίζεται πάνω στο παρελθόν της.

Η εικόνα της ρωμαϊκής πόλης

Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, όταν κατεδαφίστηκαν τα τείχη στο πλαίσιο του εκσυγχρονισμού της πόλης, ήρθαν στο φως μαρμάρινες σαρκοφάγοι με ανάγλυφες παραστάσεις και επιγραφές. Τα ευρήματα αυτά μαρτυρούν την οικονομική ευρωστία σημαντικού μέρους του πληθυσμού, ιδιαίτερα κατά τον 2ο και 3ο αιώνα μ.Χ., περίοδο ανάπτυξης για τη ρωμαϊκή Θεσσαλονίκη.

Οι σαρκοφάγοι δεν ήταν το μοναδικό είδος ταφής. Στις νεκροπόλεις συναντά κανείς κεραμοσκεπείς τάφους, κτιστούς κιβωτιόσχημους, αλλά και εγχυτρισμούς — δηλαδή ταφές μέσα σε αγγεία. Τα ταφικά έθιμα της ρωμαϊκής περιόδου δεν διαφοροποιήθηκαν δραστικά σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια.

Ξεχωριστή θέση κατείχαν οι μαρμάρινες σαρκοφάγοι, είτε κατασκευασμένες σε τοπικά εργαστήρια είτε εισαγόμενες από σημαντικά κέντρα, όπως η Αττική. Παράλληλα, βωμοί και βωμοειδείς κατασκευές αποτελούν χαρακτηριστικά στοιχεία της ρωμαϊκής ταφικής αρχιτεκτονικής. Προς τα τέλη του 3ου αιώνα εμφανίζονται συστηματικότερα οι καμαροσκεπείς τάφοι, οι οποίοι σταδιακά κυριάρχησαν στους επόμενους αιώνες.

Οι ανασκαφές του Μετρό

Μια ακόμη σημαντική αποκάλυψη ήρθε το 2006, με τις ανασκαφές για την κατασκευή του Μετρό Θεσσαλονίκης. Στους σταθμούς Σιντριβάνι, Δημοκρατίας και Νέος Σιδηροδρομικός Σταθμός αποκαλύφθηκε μεγάλος αριθμός ταφικών κατασκευών και κτερισμάτων, όχι μόνο της ρωμαϊκής αλλά και άλλων περιόδων της νεκρόπολης.

Μέσα από τα αντικείμενα που συνόδευαν τους νεκρούς φωτίζεται η κοινωνική και οικονομική ζωή των κατοίκων της αρχαίας Θεσσαλονίκης. Πίσω από κάθε ταφή κρύβεται, με έναν τρόπο, μια μικρή ανθρώπινη ιστορία.

Η μνήμη κάτω από την πόλη

Σήμερα, οι χώροι των αρχαίων νεκροταφείων δεν αποτελούν οργανωμένους επισκέψιμους αρχαιολογικούς χώρους. Διατηρούνται μόνο μεμονωμένα ταφικά κτίσματα στο campus του ΑΠΘ και στις εγκαταστάσεις της ΔΕΘ — μικρά αλλά σημαντικά ίχνη μιας πολύ μεγαλύτερης ιστορίας.

Κι όμως, η ιστορία αυτή παραμένει ζωντανή. Κάθε νέα ανασκαφή προσθέτει ένα ακόμη κομμάτι στην εικόνα της πόλης. Μιας πόλης που συνεχίζει να αποκαλύπτει το παρελθόν της κάτω από τα ίδια της τα θεμέλια.

Για το GRDiscovery

Ρεπορτάζ: Νίκος Σπυράκος

Φωτογραφίες: Αρχαιολογική Υπηρεσία Θεσσαλονίκης