Η Δρ. Μπρένα Χάσετ είναι ανώτερη λέκτορας στο Πανεπιστήμιο του Λάνκασαϊρ στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ως βιοαρχαιολόγος, ερευνά τη ζωή των ανθρώπων του παρελθόντος με βάση στοιχεία που προέρχονται από ανθρώπινα λείψανα. Μεγάλο μέρος της έρευνάς της επικεντρώνεται στην κατανόηση της ανάπτυξης και της εξέλιξης στο παρελθόν μέσω της μελέτης των δοντιών. Έχει εργαστεί στην Αίγυπτο, την Ταϊλάνδη, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Τουρκία και την Ελλάδα, με σημαντικά ερευνητικά προγράμματα που εξετάζουν τις αλλαγές στην υγεία των παιδιών κατά την αυγή της χωριάτικης ζωής πριν από 10.000 χρόνια στην Κεντρική Ανατολία, καθώς και αρχαιολογικές έρευνες στα νησιά Κύθηρα, Αντικύθηρα και Χίος. Συγγραφεί βιβλία για το ευρύ κοινό, όπως τα  «Built on Bones: 15,000 years of Urban Life and Death»  και  « Growing Up Human: the evolution of childhood».

Στη συζήτησή μας με τη Δρ. Χάσετ, η αρχαιολογία συναντά τις μικρές, συχνά αθέατες ιστορίες των ανθρώπων που έζησαν πριν από εμάς, υπενθυμίζοντάς μας πως ακόμη και όσα δεν καταγράφηκαν ποτέ, μπορούν  με τον κατάλληλο τρόπο να βρουν τη φωνή τους.

 Πώς μπορεί η βιοαρχαιολογία να μας βοηθήσει να ανακατασκευάσουμε τις ζωές των απλών ανθρώπων που δεν άφησαν πίσω τους γραπτές μαρτυρίες;

Η βιοαρχαιολογία προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να εξετάσουμε τις ζωές όλων, από όλα τα κοινωνικά στρώματα, και όχι μόνο εκείνων που ήταν αρκετά πλούσιοι και μορφωμένοι ώστε να αναφέρονται στα ιστορικά κείμενα. Επειδή μπορούμε να αφηγηθούμε τις ιστορίες της ζωής των ατόμων απευθείας από τα λείψανα των σωμάτων τους — τα οστά και τα δόντια τους —, μπορούμε να ανακαλύψουμε πώς διαφορετικοί άνθρωποι βίωναν τη ζωή στο παρελθόν, ανεξάρτητα από το αν ήταν βασιλιάδες ή σκλάβοι.

 Ποιο είναι ένα εκπληκτικό στοιχείο που έχουν αποκαλύψει τα αρχαιολογικά ευρήματα σχετικά με τον τρόπο ανατροφής των παιδιών στις αρχαίες κοινωνίες;

Τα αρχαιολογικά ευρήματα σχετικά με την ανατροφή των παιδιών είναι πολύ δύσκολο να εντοπιστούν, καθώς πολλά από τα αντικείμενα που θα φορούσαν ή με τα οποία θα έπαιζαν τα παιδιά θα ήταν κατασκευασμένα από οργανικά υλικά που φθείρονται με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, νομίζω ότι το αγαπημένο μου παράδειγμα είναι ένα κεραμικό δίχωρο δοχείο που βρέθηκε στις ανασκαφές της Αθηναϊκής Αγοράς του 7ου αιώνα, κατά τη δεκαετία του 1930. Οι αρχικοί ανασκαφείς δεν γνώριζαν τι ήταν, αλλά μια αρχαιολόγος το αναγνώρισε αμέσως ως αρχαίο ελληνικό δοχείο εκμάθησης χρήσης της τουαλέτας. Είναι συναρπαστικό να σκέφτεται κανείς ότι οι μέθοδοι ανατροφής των παιδιών μας μπορεί να διαφέρουν πολύ σε ορισμένα σημεία, αλλά σε άλλα εξακολουθούν να παραμένουν οι ίδιες.

Πώς μπορούν οι διαφορές στα οστά των ανθρώπων να αποκαλύψουν κοινωνικές ανισότητες που ενδεχομένως υπήρχαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους;

Τα οστά και τα δόντια αποτελούν αρχείο της ανάπτυξης κάθε ζώου. Αυτό σημαίνει ότι, αν εξετάσουμε προσεκτικά τους σκελετούς ανθρώπων του παρελθόντος, μπορούμε να διαπιστώσουμε αν αναπτύχθηκαν στο μέγιστο των δυνατοτήτων τους ή αν η ανάπτυξή τους διακόπηκε — κάτι που συνήθως οφείλεται στον υποσιτισμό και στις ασθένειες. Εντοπίζοντας τα σημάδια τέτοιων διακοπών στην ανάπτυξη, καθώς και ενδείξεις λοιμώξεων και ασθενειών που αφήνουν ίχνη στα οστά, μπορούμε να αρχίσουμε να κατανοούμε ότι ορισμένοι άνθρωποι πιθανώς είχαν καλύτερη πρόσβαση σε πόρους που θα τους διατηρούσαν υγιείς — ενώ άλλοι όχι.

Τι μπορεί να αποκαλύψει η μελέτη αρχαίων ταφικών πληθυσμών σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες αντιμετώπιζαν τα άτομα που ήταν άρρωστα, ευάλωτα ή κοινωνικά αποκλεισμένα;

Ένας από τους τομείς της βιοαρχαιολογίας που έχει αρχίσει να συγκεντρώνει μεγάλη προσοχή είναι αυτό που ονομάζεται «βιοαρχαιολογία της φροντίδας». Βασίζεται στην ιδέα ότι τα άτομα που ήταν σε πολύ κακή κατάσταση υγείας πρέπει να είχαν λάβει κάποια φροντίδα, προκειμένου να επιβιώσουν αρκετά ώστε τα οστά και οι σκελετοί τους να το αποδεικνύουν. Έχουμε παραδείγματα αυτού του είδους φροντίδας που χρονολογούνται ακόμη και πριν από το δικό μας είδος, όπως οι Νεάντερταλ από το σπήλαιο Σανιδάρ, οι οποίοι επέζησαν για πολλά χρόνια μετά από ένα σοβαρό τραυματισμό που θα τους είχε περιορίσει στην κινητικότητά τους και θα τους είχε στερήσει τη δυνατότητα να φροντίσουν τον εαυτό τους.

Μπορούν οι φυσικές επιπτώσεις του πλούτου ή της φτώχειας να παραμένουν ορατές στα ανθρώπινα λείψανα αιώνες μετά την εξαφάνιση των κοινωνικών συστημάτων που τις προκάλεσαν;

Απολύτως! Τα σημάδια ανεπαρκούς ανάπτυξης, όπως το πολύ μικρό ύψος ή τα ίχνη στα οστά και τα δόντια που υποδηλώνουν σημεία όπου η ανάπτυξη σταμάτησε ή επιβραδύνθηκε, είναι στοιχεία που μπορούμε να υπολογίσουμε και να συγκρίνουμε μεταξύ διαφορετικών χρονικών περιόδων. Αν διαπιστώσουμε ότι ορισμένες ομάδες βιώνουν αυτού του είδους τις πιέσεις της ζωής περισσότερο από άλλες, μπορούμε να αρχίσουμε να αναρωτιόμαστε γιατί και πώς μπορεί να συνέβη αυτό, και να κατανοήσουμε τις κοινωνικές διαφορές στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι είχαν πρόσβαση στους πόρους και κατάφερναν να επιβιώσουν.

Μπορούν τα ανθρώπινα λείψανα να αποκαλύψουν πτυχές της ταυτότητας ενός ατόμου που συχνά παραβλέπονται στα γραπτά ιστορικά αρχεία;

Οι σκελετοί αποτελούν θαυμάσια αρχεία για συγκεκριμένα είδη εμπειριών. Μπορούν να μας δώσουν πληροφορίες για άτομα που διέφεραν σωματικά· μπορούν να μας δώσουν πληροφορίες για περιθωριοποιημένες ομάδες ή για γυναίκες και παιδιά, τα οποία σπάνια αποτελούν αντικείμενο της γραπτής ιστορίας· μπορούν επίσης να μας δώσουν πληροφορίες για την εμπειρία της ασθένειας. Επιπλέον, στην περίπτωση βίαιων θανάτων, μπορούν να αποκαλύψουν τον τρόπο με τον οποίο η βία επηρέαζε την κοινωνία.

Ποια στοιχεία από ανθρώπινα οστά μπορούν να βοηθήσουν τους ερευνητές να κατανοήσουν πώς η ανατροφή σε μια αρχαία πόλη επηρέαζε την υγεία ενός ατόμου;

Υπάρχει τεράστιος όγκος στοιχείων για το πώς η ζωή στις πόλεις επηρέαζε το σώμα μας — έχω γράψει ένα βιβλίο για αυτό! Εν συντομία, όμως, θα μπορούσαμε να εξετάσουμε τις επιπτώσεις της διαβίωσης σε έναν πολυπληθή και ιεραρχικό χώρο. Αυτό μπορεί να σημαίνει την αναζήτηση ενδείξεων για μεταβολές στην πρόσβαση σε πόρους, ώστε να εντοπιστούν ασθένειες που συνδέονται με τον υποσιτισμό, όπως το σκορβούτο και η ραχίτιδα, ή ασθένειες που απαιτούν στενή επαφή για να μεταδοθούν, όπως η φυματίωση, η σύφιλη, η πανούκλα και η λέπρα. Υπάρχουν πολλές διαφορετικές πτυχές της ζωής στην πόλη που μπορούν να επηρεάσουν το σώμα μας, από την περιβαλλοντική ρύπανση έως την πείνα και τον πόλεμο.

Τι μπορούν να αποκαλύψουν τα δόντια ενός ατόμου για την παιδική του ηλικία, όταν εξετάζονται τα σκελετικά του υπολείμματα;

Τα δόντια αποτελούν μια θαυμάσια πηγή πληροφοριών, καθώς σχηματίζονται μία φορά και στη συνέχεια δεν αλλάζουν ποτέ — είναι σαν ένα απολίθωμα μέσα στο στόμα μας. Επειδή αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια της ανάπτυξής μας, παρέχουν μια πιστή καταγραφή των γεγονότων που συνέβησαν κατά την παιδική ηλικία, από φυσιολογικές πιέσεις που αναστέλλουν την ανάπτυξη έως τα βιομοριακά στοιχεία από σταθερά ισότοπα, τα οποία καταγράφουν τη γεωλογία και την οικολογία του τόπου όπου ζούσανε και της διατροφής τους.

Μπορούν τα ανθρώπινα δόντια να αποκαλύψουν περίπου πότε κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας ένα άτομο υπέστη ασθένεια, υποσιτισμό ή έντονο στρες;

Επειδή τα δόντια σχηματίζονται με μεγάλη κανονικότητα, μπορούμε να χρονολογήσουμε τη διαδικασία της ανάπτυξής τους. Όχι μόνο γνωρίζουμε τη μέση ηλικία κατά την οποία τα δόντια αναπτύσσονται και αναδύονται στο στόμα, αλλά τα ίδια τα δόντια περιέχουν μικροσκοπικές δομές, μέχρι και το επίπεδο ενός μεμονωμένου κυττάρου που σχηματίζει σμάλτο, οι οποίες μας επιτρέπουν να εντοπίσουμε τη δραστηριότητα με ακρίβεια 24 ωρών.

Πόσο σημαντικό είναι για τους βιοαρχαιολόγους να αναδεικνύουν την προσωπική σημασία των ευρημάτων τους, αντί να παρουσιάζουν τα ανθρώπινα λείψανα κυρίως ως επιστημονικά δεδομένα;

Υπάρχουν πολύ σημαντικά διδάγματα που πρέπει να αντλήσουμε από το παρελθόν, ειδικά όσον αφορά την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο φαινόμενα όπως η κοινωνική ανισότητα έχουν επηρεάσει το είδος μας και τα σώματά μας. Αυτά εξακολουθούν να έχουν σημασία για τον τρόπο λειτουργίας της κοινωνίας μας σήμερα, και πιστεύω ότι είναι πολύ σημαντικό οι βιοαρχαιολόγοι να καταβάλλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για να μεταδώσουν το μήνυμα ότι στο παρελθόν υπήρχαν πολλοί τρόποι ανάπτυξης των ανθρώπων — και ότι ορισμένοι από αυτούς αποδείχθηκαν πιο επιτυχημένοι από άλλους.

Το σημαντικότερο ίσως συμπέρασμα της συζήτησης είναι πως από τη μελέτη του παρελθόντος οι ανθρώπινες εμπειρίες δεν χάνονται μαζί με τις εποχές. Οι ανισότητες, η ανάγκη για φροντίδα, οι δυσκολίες της επιβίωσης και οι διαφορετικές συνθήκες ζωής εξακολουθούν να αποτελούν κομμάτια μιας ιστορίας που δεν έχει πάψει να γράφεται.

Για το GRDiscovery.

Γιώργος Σακελαρίδης.