Η κινηματογραφίστρια, εικαστική φωτογράφος και συγγραφέας μιλά στον Θάνο Χατζηανδρέου, στο πλαίσιο του GRD Terra Voices, για τη φωτογραφία στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, την έκθεση του ανθρώπινου πόνου και την ευθύνη που συνοδεύει κάθε εικόνα που δημοσιεύουμε.

Πόσες φωτογραφίες είδαμε σήμερα; Και πόσες πραγματικά κοιτάξαμε; Ανάμεσα σε ένα βίντεο από μια εμπόλεμη περιοχή, μια διαφήμιση και μια φωτογραφία διακοπών, η οθόνη συνεχίζει να κυλά. Το βλέμμα προλαβαίνει να αναγνωρίσει το επόμενο θέμα. Το συναίσθημα, όμως, προλαβαίνει να ακολουθήσει;

Η Τζέλη Χατζηδημητρίου θέτει αυτό το ερώτημα με την αμεσότητα μιας δημιουργού που έχει αφιερώσει τη διαδρομή της στην εικόνα και στους ανθρώπους που βρίσκονται μέσα της. Στη συζήτησή της στο Terra Voices, η φωτογραφία γίνεται αφετηρία για έναν ευρύτερο προβληματισμό: πώς θυμόμαστε, τι επιλέγουμε να προσέχουμε και πόσο εύκολα μετατρέπουμε τη ζωή του άλλου σε περιεχόμενο.

Οι απόψεις της είναι συχνά αιχμηρές. Έχουν, όμως, έναν σταθερό άξονα: η δυνατότητα να καταγράφουμε τα πάντα πρέπει να συνοδεύεται από επίγνωση και υπευθυνότητα.

Από τη σπάνια φωτογραφία στην αδιάκοπη καταγραφή

Η Χατζηδημητρίου επιστρέφει σε μια εποχή κατά την οποία η φωτογραφία αποτελούσε ξεχωριστό γεγονός. Ένας γάμος, μια οικογενειακή συνάντηση, ακόμη και ένας αποχαιρετισμός μπορούσαν να γίνουν εικόνες που ταξίδευαν στους συγγενείς της διασποράς. Ανακαλεί παραδείγματα από τα Κύθηρα, όπου οι φωτογραφίες μετέφεραν στους απόδημους στιγμές στις οποίες δεν μπορούσαν να είναι παρόντες.

Σήμερα, η καταγραφή έχει γίνει σχεδόν αντανακλαστική. Το κινητό βρίσκεται διαρκώς διαθέσιμο και κάθε νέα λήψη δεν απαιτεί τους περιορισμούς στον αριθμό των φωτογραφιών που επέβαλλε το φιλμ. Η ευκολία αυτή διεύρυνε θεαματικά την πρόσβαση στην εικόνα. Για τη φωτογράφο, ωστόσο, γεννά ένα ερώτημα που συχνά παρακάμπτουμε: γνωρίζουμε τι θέλουμε να φωτογραφίσουμε πριν πατήσουμε το κουμπί;

«Ξέρουμε τι τραβάμε;» αναρωτιέται.

Η συζήτηση αποκτά ενδιαφέρον ακριβώς επειδή δεν εξελίσσεται σε μονόλογο. Ο Θάνος Χατζηανδρέου αντιπαραθέτει την εμπειρία ανθρώπων που, χάρη στα σύγχρονα εργαλεία, μπορούν να κρατούν καλύτερες φωτογραφίες από τις διακοπές και την καθημερινότητά τους. Η ίδια αναγνωρίζει ότι έχει δει εξαιρετικές εικόνες τραβηγμένες με κινητό. Επιμένει, όμως, στη διαφορά ανάμεσα σε μια εικόνα που προέκυψε τυχαία και σε μια συνειδητή δημιουργική επιλογή.

Η τεχνική ευκολία μπορεί να μας δώσει μια όμορφη εικόνα. Η καλλιέργεια του βλέμματος μάς βοηθά να καταλάβουμε γιατί έχει αξία.

Η τεχνητή νοημοσύνη και η δοκιμασία της εμπιστοσύνης

«Εγώ δεν εμπιστεύομαι καμία φωτογραφία πλέον. Μόνο ίσως αυτές που τραβάω εγώ».

Η φράση αποτυπώνει τη δυσπιστία της απέναντι σε ένα οπτικό περιβάλλον όπου η πειστικότητα μιας εικόνας δεν εγγυάται ότι το γεγονός που παρουσιάζει συνέβη. Παραδέχεται, μάλιστα, ότι έχει δυσκολευτεί και η ίδια να διακρίνει μια πραγματική λήψη από μια εικόνα που έχει δημιουργηθεί με τεχνητή νοημοσύνη.

Η παρατήρηση αυτή αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον, καθώς προέρχεται από μια δημιουργό με πολυετή εμπειρία στη φωτογραφία. Το εκπαιδευμένο βλέμμα αντιμετωπίζει πλέον νέες δυσκολίες και η εμπιστοσύνη απαιτεί περισσότερα από μια προσεκτική ματιά στην οθόνη.

Οι συγκρίσεις της ανάμεσα στο φιλμ και την ψηφιακή εικόνα εκφράζουν την αισθητική εμπειρία και τις προσωπικές προτιμήσεις της. Το δημοσιογραφικό ερώτημα που αναδεικνύεται, ωστόσο, αφορά την προέλευση και το πλαίσιο: ποιος δημιούργησε την εικόνα, πώς την παρήγαγε και τι ισχυρίζεται ότι μας δείχνει;

Όσο ευκολότερο γίνεται να κατασκευαστεί κάτι που μοιάζει αληθινό, τόσο μεγαλύτερη σημασία αποκτά η ευθύνη εκείνου που το παρουσιάζει ως τεκμήριο.

Όταν η τραγωδία γίνεται ακόμη μία ανάρτηση

Η πιο ανησυχητική πλευρά της συζήτησης αφορά την έκθεσή μας στον ανθρώπινο πόνο. Η Χατζηδημητρίου περιγράφει μια συνθήκη στην οποία εικόνες πολέμων, προσφυγιάς και καταστροφών διαδέχονται διαφημίσεις και ψυχαγωγικά βίντεο, χωρίς να προλαβαίνουμε να επεξεργαστούμε όσα βλέπουμε.

«Έχουμε γίνει αναίσθητοι μπροστά στην εικόνα», λέει.

Πρόκειται για τη δική της διαπίστωση, η οποία διαμορφώθηκε και μέσα από την εμπειρία της στη Λέσβο κατά την προσφυγική κρίση. Θυμάται την επίμονη αναζήτηση της πιο οδυνηρής στιγμής, της εικόνας που θα προκαλούσε τη μεγαλύτερη συγκίνηση. Και αναρωτιέται τι απομένει όταν η επανάληψη αρχίζει να εξαντλεί τη συγκίνηση.

Η ένστασή της αφορά τόσο τον τρόπο παραγωγής όσο και τον τρόπο κατανάλωσης αυτών των εικόνων. Μπορούμε να δούμε ένα πρόσωπο που υποφέρει και να περάσουμε αμέσως στο επόμενο θέμα. Η πρόσβαση στη μαρτυρία δεν εξασφαλίζει από μόνη της την προσοχή, την κατανόηση ή την αλληλεγγύη.

Για τα μέσα ενημέρωσης, αυτή είναι μια δύσκολη αλλά αναγκαία δοκιμασία: πώς τεκμηριώνεται μια τραγωδία με τρόπο που διατηρεί την ανθρώπινη διάστασή της; Πώς αποκτά ο εικονιζόμενος ιστορία και φωνή, πέρα από τη στιγμή της οδύνης του;

Η ευθύνη αρχίζει πριν από τη δημοσίευση

Η Χατζηδημητρίου περιγράφει και ένα προσωπικό όριο. Στα ταξίδια και στη φωτογραφική της δουλειά βρέθηκε μπροστά σε ευάλωτες και ιδιωτικές στιγμές ανθρώπων. Το γεγονός ότι μπορούσε να τις καταγράψει δεν αποτελούσε, για εκείνη, επαρκή λόγο για να το κάνει.

Η αναφορά της στη Δήμητρα της Λέσβου, με την οποία συνδέθηκε προσωπικά και κινηματογραφικά μέσα από το ντοκιμαντέρ «Ο Δημητράκης και η Δημητρούλα», δίνει ιδιαίτερη ένταση σε αυτόν τον προβληματισμό. Στη συζήτηση μιλά για τη διαπόμπευση και τις συνέπειες που μπορεί να έχει η ανεξέλεγκτη κυκλοφορία προσωπικών στιγμών.

«Είναι μία μορφή βίας στην οποία δεν έχουμε δώσει αρκετή σημασία», τονίζει, αναφερόμενη στην έκθεση και στον εκφοβισμό μέσω του διαδικτύου.

Το ερώτημα αφορά πλέον κάθε χρήστη. Πριν από τη φωτογράφιση, την ανάρτηση ή την αναδημοσίευση, υπάρχει ένας άνθρωπος του οποίου η αξιοπρέπεια μπορεί να πληγεί. Η απόσταση ανάμεσα σε ένα διαδικτυακό «αστείο» και στις πραγματικές συνέπειές του μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερη απ’ όσο αντιλαμβάνεται εκείνος που πατά «δημοσίευση».

Να ξαναβρούμε τη χαρά του βλέμματος

Παρά την αυστηρή κριτική της, η Χατζηδημητρίου αναγνωρίζει τις δημιουργικές δυνατότητες της τεχνολογίας. Η ψηφιακή κάμερα τής επέτρεψε να γυρίζει ταινίες σε μια εποχή που το κόστος του κινηματογραφικού φιλμ αποτελούσε σημαντικό εμπόδιο.

Η θέση της συνοψίζεται καθαρά: «Την τεχνολογία όμως χρειάζεται να έχουμε γνώσεις για να μπορούμε να τη χρησιμοποιούμε δημιουργικά».

Για το μέλλον αποφεύγει τις βεβαιότητες. Εκφράζει, αντί γι’ αυτές, μια επιθυμία: η φωτογραφία να ξαναγίνει πηγή χαράς τόσο για εκείνους που τη δημιουργούν όσο και για εκείνους που τη βλέπουν.

Εκεί βρίσκεται και η ουσιαστικότερη πρόσκληση αυτής της συνέντευξης: να σταθούμε λίγο περισσότερο μπροστά σε μια εικόνα. Να αναγνωρίσουμε την πρόθεση πίσω από τη δημιουργία της και τον άνθρωπο μέσα στο κάδρο. Να αναρωτηθούμε τι αξίζει να διατηρήσουμε και τι οφείλουμε να προστατεύσουμε.

Ακούστε ολόκληρη τη συζήτηση της Τζέλης Χατζηδημητρίου με τον Θάνο Χατζηανδρέου στο Terra Voices.